{"id":45349,"date":"2019-09-28T07:21:34","date_gmt":"2019-09-28T05:21:34","guid":{"rendered":"https:\/\/fjala.info\/?p=45349"},"modified":"2019-09-28T11:09:20","modified_gmt":"2019-09-28T09:09:20","slug":"servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\/","title":{"rendered":"Servia \u00ebsht\u00eb em\u00ebr rajoni n\u00eb sh\u00ebrbim dhe jo em\u00ebr etnie"},"content":{"rendered":"

Fig.1. Periudha romake, shkruar n\u00eb gur\u00eb nga juristi dhe historiani romak Prisku<\/strong><\/p>\n

\n

Materiali \u00ebsht\u00eb marr\u00eb nga Revista Shqiptari (Albanezul), q\u00eb botohet n\u00eb Bukuresht, Rumani nga Alban Voka<\/strong> (alias Baki Ymeri<\/strong>)<\/p>\n<\/blockquote>\n

\"\"\"Qazim Qazim Namani<\/strong> (Dr. Arkeologji\/Trash\u00ebgimi Kulturore<\/em>)<\/p>\n

As komb dhe as etni Serbe nuk ka eksituar n\u00eb mesjet\u00eb! Serbia u krijua si entitet politik n\u00eb shekullin e XIX mbi popullsin\u00eb shqiptare dhe vllahe. Serb\u00ebt e sot\u00ebm kurr\u00eb nuk kan\u00eb pasur shtet, as identitet etnik, para shekullit XIX \u2013 Servia em\u00ebr rajoni n\u00eb sh\u00ebrbim dhe jo em\u00ebr etnie. Gjat\u00eb shekullit XIX, sipas projekteve pansllaviste n\u00eb pjes\u00ebn qendrore t\u00eb gadishullit me qend\u00ebr n\u00eb Smederev\u00eb, s\u00eb pari u krijua nj\u00eb grup politik ortodoks\u00ebsh q\u00eb e quanin veten serb, e t\u00eb cil\u00ebt kishin p\u00ebrkrahje t\u00eb fort\u00eb nga Rusia dhe Patrikana e Stambollit. Nga kjo platform\u00eb politike duke e asimiluar popullat\u00ebn arb\u00ebrore dhe vllahe t\u00eb besimit ortodoks dhe n\u00eb d\u00ebm t\u00eb trojeve shqiptare u formua kombi dhe shteti politik serb. Emri Servnia, \u00ebsht\u00eb em\u00ebr i vjet\u00ebr romanik q\u00eb e ka kuptimin e sh\u00ebrb\u00ebtorit, k\u00ebt\u00eb e gjejm\u00eb edhe n\u00eb nj\u00eb shkrim t\u00eb gdhendur n\u00eb gur\u00eb, ku historiani dhe juristi romak Prisku, ja dedikon atdheut kur thot\u00eb: SERVNIA MARCELAT MATRI OPTIMAE FLC. FIL PRISCA=N\u00cb SH\u00cbRBIM USHTARAK OPTIMAL P\u00cbR ATDHEUN BIRI BESNIK<\/strong>.<\/p>\n

Kuptimin e k\u00ebtij emri e shpjegon edhe akademiku bullgar Ivan Duridanov, i cili pohon se Servus \u00ebsht\u00eb em\u00ebr i vjet\u00ebr roman ballkanik, nga ky em\u00ebr kan\u00eb dal emrat Sarban, Serban, Serbu, dhe n\u00eb gjinin\u00eb fem\u00ebrore Serba. Emri mesjetar Servu, Serva, dhe nga RUM Serb (bujkrob<\/em>).1<\/sup> Fjala latine \u201cServi\u201d q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb, i p\u00ebrkulur, i n\u00ebnshtruar, i servuar p\u00ebr t\u00eb sh\u00ebrbyer shoq\u00ebrin\u00eb skllavopronare t\u00eb asaj kohe. Edhe n\u00eb gjuh\u00ebn zyrtare bizantine \u201cServ\u201d \u00ebsht\u00eb nj\u00eb fjal\u00eb q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb \u201crob\u201d \u201ctzerboulianous\u201d do t\u00eb thot\u00eb ata q\u00eb veshin veshje t\u00eb varfra. Serv jan\u00eb quajtur k\u00ebshtu kategoria m\u00eb e ul\u00ebt shoq\u00ebrore p\u00ebr shkak se ishin skllev\u00ebr (sh\u00ebrb\u00ebtor) t\u00eb perandoris\u00eb bizantine.2<\/sup><\/p>\n

Servi jan\u00eb quajtur k\u00ebshtu t\u00eb gjith\u00eb ata q\u00eb kan\u00eb qen\u00eb skllev\u00ebr t\u00eb perandoris\u00eb bizantine, andaj si\u00e7 po shihet Serv do t\u00eb thot\u00eb rob, sh\u00ebrb\u00ebtor, skllav, bujkrob. Vete emri i tyre, tregon q\u00eb nuk jan\u00eb etni komb\u00ebtare, por kategori e ul\u00ebt shoq\u00ebrore edhe gjat\u00eb gjith\u00eb periudh\u00ebs mesjetare. Kuptimin p\u00ebr fjal\u00ebn Servi e gjejm\u00eb edhe te shum\u00eb fjalor\u00eb t\u00eb publikuar deri m\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb ndryshme t\u00eb bot\u00ebs. N\u00eb fjalorin e vjet\u00ebr Latinisht\u00eb- Shqip, t\u00eb shkruar n\u00eb vitin 1635 nga Frank Bardhi v\u00ebrejm\u00eb se fjala Feruaq\u00eb mund t\u00eb lexohet edhe si Serva, p\u00ebrkthyer n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe e ka kuptimin Sh\u00ebrb\u00ebtorja, Feruire-Servire me sh\u00ebrbye, Feruitus-Servitus sh\u00ebrbeture, Feruitum- Servitum Sh\u00ebrb\u00ebtyre.3<\/sup> Po ashtu n\u00eb fjalorin Latinisht\u00ebShqip, t\u00eb autor\u00ebve Henrik Lacaj e Filip Fishta, fjala Serva, ka kuptimin rob\u00ebresh\u00eb, skllave, Servio jam rob, jam n\u00eb skllav\u00ebri, Servitium, skllav\u00ebri, robni, Servitus, skllav\u00ebri, n\u00ebnshtrim, bindje.4<\/sup> N\u00eb fjalorin e fjal\u00ebve dhe shprehjeve t\u00eb huaja, t\u00eb shkruar nga Mikel Ndreca gjejm\u00eb kuptimin p\u00ebr fjal\u00ebn Servil (lat. Servilis), q\u00eb u p\u00ebrket skller\u00ebve pa karakter q\u00eb p\u00ebrulen si skllav puthador, Servis-sh\u00ebrbim, Servitut (Sh\u00ebrbim, n\u00ebnshtrim, skllav\u00ebrim).5<\/sup><\/p>\n

N\u00eb fjalorin Fr\u00ebngjisht-Shqip, t\u00eb botuar nga Murat Bejta fjal\u00ebn Servante e gjem\u00eb se ka kuptimin sh\u00ebrb\u00ebtore, sh\u00ebrbyese, Servitude (skllav\u00ebri, rob\u00ebri), Serf-Serve(rob i robit, gjendje e robit, bujkrob, sklav i tok\u00ebs).6<\/sup> N\u00eb fjalorin Frangjisht-shqip t\u00eb botuar nga Vedat Kokona fjal\u00ebn Servage e gjejm\u00eb se ka kuptimin bujk\u00ebrob\u00ebr, skllav\u00ebri.7<\/sup> N\u00eb fjalorin Anglisht\u00eb-Shqip t\u00eb Stuart E. Mann, fjal\u00ebn Serve e gjejme me kuptimin sh\u00ebrbej, Servility q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb vet p\u00ebrulje, sh\u00ebrbimtar i tep\u00ebrt, Servitude me kuptimin rob\u00ebr, skllav\u00ebri.8<\/sup> Po ashtu edhe n\u00eb fjalorin Anglisht-Shqip t\u00eb shkruar nga Ramazan Hysa fjala Servant e ka kuptimin sh\u00ebrbyes, sh\u00ebrb\u00ebtor, Serve, sh\u00ebrbej, punoj.9<\/sup> Nga t\u00eb dh\u00ebnat p\u00ebr kuptimin e fjal\u00ebs Servi, mund t\u00eb pohojm\u00eb se n\u00eb shekujt\u00eb XVIII e XIX, me k\u00ebt\u00eb em\u00ebr u krijua nj\u00eb grup politik ortodoks\u00ebsh n\u00eb rajonin e quajtur m\u00eb par\u00eb Servi, e t\u00eb cil\u00ebt ishin n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb projekteve dhe politik\u00ebs pansllaviste ruse. Nga k\u00ebto burime kuptojm\u00eb se vet\u00eb emri \u201cServia\u201d, tregon q\u00eb nuk kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me etni qytetare q\u00eb ve\u00e7ohet me gjuh\u00eb dhe kultur\u00eb nga nj\u00eb etni tjet\u00ebr, por \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr nj\u00eb territor, ku popullata duke e pranuar sundimin e huaj mbetet kategori e ul\u00ebt shoq\u00ebrore n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb sunduesit.<\/p>\n

Gjat\u00eb shekullit XV n\u00eb trevat e Myzis\u00eb s\u00eb sip\u00ebrme u krijua nj\u00eb rajon i ngjash\u00ebm kur Gergj Branku i tradhtoi t\u00eb gjith\u00eb prij\u00ebsit e kryengritjes t\u00eb krishter\u00ebve kund\u00ebr Perandoris\u00eb Osmane, duke e tradhtuar edhe Huniadin, pranoi q\u00eb vet t\u00eb b\u00ebhet vasal i osman\u00ebve dhe t\u00eb jetoj n\u00eb Smederev\u00eb. Dihet se derisa k\u00ebto treva ran\u00eb n\u00ebn pushtimin osman ishin n\u00ebn sundimin e Perandoris\u00eb Bizantine, por n\u00eb disa etapa kohore her\u00eb pas here zot\u00ebroheshin nga princ\u00ebr vendor. N\u00eb mesjet\u00eb gjat\u00eb shekulli XIII-XV, rajoni i Novi Pazarit, duke i p\u00ebrfshir\u00eb edhe disa nga territoret arb\u00ebrore n\u00eb rajonin e Kosov\u00ebs s\u00eb sotme \u00ebsht\u00eb quajtur Rasi. Rajoni i populluar me popullat\u00eb arb\u00ebrore n\u00eb sanxhakun e Nishit nuk p\u00ebrfshiheshin brenda territorit t\u00eb Rasis\u00eb. Prof Voisllav Nikqeviq n\u00eb simpoziumin nd\u00ebrkomb\u00ebtar me tem\u00ebn \u201cBoshnjakizmi dhe Sanxhaku\u201d, mbajtur n\u00eb Novi Pazar, n\u00eb vitin 1995, duke folur p\u00ebr emrin serb, vuri n\u00eb pah se si pas Profirogentit fjala serb n\u00eb gjuh\u00ebn romeje do t\u00eb thot\u00eb rob\u00ebr, serb do me th\u00ebn\u00eb njeri i varur, pra ky em\u00ebr deri von\u00eb ka pasur kuptim social e jo etnik. N\u00eb k\u00ebt\u00eb simpozium mes tjerash Nikqeviq e shpjegon dhe etimologjin\u00eb e emrit Rasha-Rasa-Rashka, q\u00eb sipas tij rrjedh\u00eb prej fjal\u00ebs shqipe shk\u00ebmb – rras\u00eb guri.10<\/sup><\/p>\n

Duke i analizuar t\u00eb dh\u00ebnat e cekura m\u00eb lart\u00eb mendoj se p\u00ebrkat\u00ebsin\u00eb etnike t\u00eb Nemanjidve, duhet k\u00ebrkuar te popujt tjer\u00eb autokton t\u00eb Gadishullit dhe jo te sllavet p\u00ebr dy arsye: N\u00eb fillim t\u00eb karrier\u00ebs Nemanja nuk kishte qen\u00eb ortodoks\u00eb n\u00ebn var\u00ebsin\u00eb e kish\u00ebs bizantine, por i besimit katolik dhe s\u00eb dyti vet\u00eb emri Neman, Niman, Numan, Naman \u00ebsht\u00eb em\u00ebr i lasht\u00eb biblik q\u00eb e gjejm\u00eb shpesh te popujt e lasht\u00eb mesdhetar\u00eb si te: arb\u00ebror\u00ebt, hebrenjt\u00eb, grek\u00ebt, boshnjak\u00ebt, gjerman\u00ebt, italian\u00ebt etj. N\u00eb rastin konkret si ka kuptim logjik\u00eb t\u00eb mendojm\u00eb se kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me nj\u00eb shtet mesjetar, mbret\u00ebri mesjetare serbe, apo kish\u00eb ortodokse serbe kur sllav\u00ebt nuk bartnin tradit\u00eb t\u00eb krishterimit, por ishin ta pa organizuar dhe pagan deri n\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb kohore.<\/p>\n

Mbreti Constantine Porphyrogenitus n\u00eb vepr\u00ebn e tij \u201cDe Administrando Imperio\u201d rreth vitit 950, n\u00eb lidhje me origjin\u00ebn e emrit serv shkruan: \u201cServ\u00ebt \u00ebsht\u00eb nj\u00eb fjal\u00eb n\u00eb gjuh\u00ebn bizantine q\u00eb n\u00ebnkupton skllev\u00ebrit, dhe n\u00eb gjuh\u00ebn bizantine zakonisht me fjal\u00ebn \u201dSerbula\u201d n\u00ebnkupton k\u00ebpuc\u00eb t\u00eb skllev\u00ebrve, dhe fjala \u201cSerboulianous\u201d n\u00ebnkupton ata q\u00eb veshin rroba t\u00eb lira, fshatare.11<\/sup> N\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb ngjashme i p\u00ebrshkruan edhe kryepeshkopi Giljeljmo Tirski (1139-1186), n\u00eb dokumentin e tij t\u00eb quajtur \u201cMonumenta Montenegrina\u201d shkruante: \u201ct\u00eb gjith\u00eb k\u00ebta njer\u00ebz kan\u00eb origjin\u00ebn nga nj\u00eb rajon, t\u00eb d\u00ebnuar p\u00ebr t\u00eb prer\u00eb mermer dhe t\u00eb g\u00ebrmojn\u00eb xehe, dhe nga kjo vjen fjala skllav\u00ebri \u2013 \u201cServitutis\u201d. Kuptohet pra se kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me em\u00ebr rajoni dhe jo etnie.12<\/sup> N\u00eb shekullin XVII, Pjeter Bogdani n\u00eb shkrimet e tij shpreh interesimin q\u00eb ti arsimoj arb\u00ebror\u00ebt dhe servet e varf\u00ebr p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebt thot\u00eb se n\u00eb pjes\u00ebn ma t\u00eb madhe e flasin gjuh\u00ebn shqipe.13<\/sup><\/p>\n

P\u00ebr emrin Servi kan\u00eb shkruar edhe disa historian n\u00eb koh\u00ebn e formimit t\u00eb kombeve n\u00eb Evrop\u00eb gjat\u00eb shekullit XIX. Historiani \u00e7ek Josef Holecek (1853 \u2013 1929) shkruan se: Emri serb s`ka lidhje me etnin\u00eb serbe, q\u00eb e formuan etnin\u00eb e sotme serbe duke i bashkuar ortodoks\u00ebt e Ballkanit. Pra, emri serb ishte em\u00ebr i ve\u00e7ant\u00eb vet\u00ebm p\u00ebr ortodoks\u00ebt e jo p\u00ebr p\u00ebrcaktim t\u00eb nj\u00eb etnie. Hole\u010dek, nj\u00eb studiues i \u00e7\u00ebshtjes s\u00eb sllav\u00ebve t\u00eb jugut dhe veriut kur b\u00ebn\u00eb fjal\u00eb p\u00ebr malazezet shkruan se k\u00ebto jan\u00eb disa nga mohimet e malazez\u00ebve t\u00eb sot\u00ebm q\u00eb jan\u00eb serb dhe se “serb” ishte vet\u00ebm nj\u00eb term ortodoks.14<\/sup> Diplomati rus Aleksandar Giljferding i cili q\u00ebndroi n\u00eb Ballkan ka shkruar se: Deri n\u00eb mesin e shekullit XIX t\u00eb gjitha kombet q\u00eb e kishin fen\u00eb ortodokse quheshin serb\u00eb.15<\/sup> Lubomir Nenadovi\u00e7 shkruan se: Vuk Karad\u017eic n\u00eb vitin 1834 e detyroi Njegoshin q\u00eb t\u00eb sajonte nj\u00eb etni serbe duke i p\u00ebrfshir\u00eb t\u00eb gjith\u00eb ortodoks\u00ebt q\u00eb jetonin n\u00eb Ballkanin qendror.<\/p>\n

Nga kjo q\u00eb shihet m\u00eb lart\u00eb, Serbia si shtet dhe komb \u00ebsht\u00eb projekt pansllavist q\u00eb u realizua n\u00eb vitin 1878, duke asimiluar ortodoks\u00ebt e veriut dhe duke e p\u00ebrvet\u00ebsuar tradit\u00ebn, artin dhe kultur\u00ebn e krishtere mesjetare t\u00eb k\u00ebtij rajoni. N\u00eb territorin e Maqedonis\u00eb per\u00ebndimore n\u00eb Greqin\u00eb e sotme nj\u00eb nga qytetet kryesore n\u00eb nj\u00ebsin\u00eb rajonale t\u00eb Kozanit quhet Servia. N\u00eb Greqi ekziston rajoni i quajtur \u201dServia\u201d, emri i t\u00eb cilit rrjedh prej foljes latine servi, q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb vend i varur (mbik\u00ebqyrur nga mbreti). Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga vendet m\u00eb historike n\u00eb at\u00eb rajon, me nj\u00eb k\u00ebshtjell\u00eb Bizantine t\u00eb shekullit t\u00eb VI e rind\u00ebrtuar n\u00eb koh\u00ebn e Justinianit. Si\u00e7 shihet edhe para ardhjes s\u00eb sllav\u00ebve n\u00eb Gadishullin Ilirik ekzistonte emri i rajonit t\u00eb nj\u00eb k\u00ebshtjelle q\u00eb quhej Servia.<\/p>\n

\"\"Fig 2 dhe 3, Rajoni, Servia n\u00eb Greqin\u00eb e sotme<\/strong>16<\/sup><\/p>\n

\"\"Fig 4 dhe 5: K\u00ebshtjella Servia n\u00eb Maqedonin\u00eb per\u00ebndimore t\u00eb Greqis\u00eb s\u00eb sotme<\/strong>16<\/sup><\/p>\n

Burimet e shumta t\u00eb udh\u00ebp\u00ebrshkruesve t\u00eb huaj q\u00eb i vizituan viset qendrore t\u00eb Gadishullit Ilirik, ku gjenden harta mesjetare, Servia pas pushtimit nga Perandoria Osmane, d\u00ebshmuan se banor\u00ebt shumic\u00eb q\u00eb i populluan k\u00ebto vise ishin arb\u00ebror\u00ebt (arnaut\u00ebt) dhe vllah\u00ebt, kjo d\u00ebshmohet n\u00eb shum\u00eb publikime dhe harta t\u00eb studiuesve nga disa shtete evropiane.<\/p>\n

\"\"Fig. 6. Hart\u00eb e vitit 1885, e punuar sipas literatur\u00ebs s\u00eb bllokut lindor pansllavist n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn v\u00ebrehet qart\u00eb emri Servi;
\nFig. 7. Hart\u00eb e punuar n\u00eb vitin 1861, e punuar sipas literatur\u00ebs s\u00eb bllokut per\u00ebndimor, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn v\u00ebrehet se k\u00ebto treva nga studiuesit e asaj kohe njiheshin si treva shqiptare \u2013 Iliri. <\/strong><\/p>\n

Gadishulli Ilirik, z\u00eb pozit\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme gjeografike dhe gjeostrategjike si zon\u00eb mesdhetare n\u00eb mes t\u00eb tri kontinenteve. N\u00ebp\u00ebr k\u00ebto treva kan\u00eb kaluar shum\u00eb rrug\u00eb tok\u00ebsore dhe detare q\u00eb i lidhnin k\u00ebto tri kontinente q\u00eb nga periudhat e lashta historike. Duke qen\u00eb nj\u00eb rajon i r\u00ebnd\u00ebsis\u00eb s\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, n\u00eb k\u00ebto troje jan\u00eb zhvilluar shum\u00eb luft\u00ebra nd\u00ebrkontinentale dhe lokale p\u00ebr t\u00eb ruajtur ep\u00ebrsin\u00eb ushtarake dhe politike t\u00eb perandorive m\u00eb t\u00eb fuqishme bot\u00ebrore, andaj n\u00eb k\u00ebt\u00eb rajon historikisht jan\u00eb g\u00ebrshetuar interesa dhe kultura t\u00eb ndryshme duke e mbajtur n\u00eb vijim\u00ebsi si zon\u00eb t\u00eb kufijve nd\u00ebrkulturor\u00eb dhe konflikteve gjeostrategjike. Shtrirja gjeografike mes kat\u00ebr deteve n\u00eb periudhat m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme historike ishte edhe ndarje etnokulturore e fetare ku jan\u00eb konfrontuar civilizimet e shumta.<\/p>\n

Burimet historike d\u00ebshmojn\u00eb se n\u00eb an\u00ebn per\u00ebndimore dhe qendrore t\u00eb k\u00ebtij gadishulli jetuan fiset ilire dhe pik\u00ebrisht k\u00ebto kultura t\u00eb civilizimeve i krijuan kufijt\u00eb e interesave n\u00eb trevat ilire, duke e detyruar popullat\u00ebn autoktone ilire t\u00eb p\u00ebrqafojn\u00eb kultura dhe besime t\u00eb ndryshme. Kjo gjendje krijoi konflikte dhe luft\u00ebra t\u00eb shumta p\u00ebr t\u00eb krijuar kombe dhe shtete politike n\u00eb d\u00ebm t\u00eb gjuh\u00ebs, kultur\u00ebs dhe identitetit t\u00eb popullat\u00ebs autoktone ilire. K\u00ebto shtete politike t\u00eb krijuara mbi kultur\u00ebn dardano-ilire, gjat\u00eb tre shekujve t\u00eb fundit q\u00eb u mb\u00ebshteten n\u00eb projekte dhe platforma politike p\u00ebr ta asimiluar popullat\u00ebn autoktone iliro-dardane duke ua nd\u00ebrruar gjuh\u00ebn amtare, religjionin, p\u00ebrmes krijimit t\u00eb miteve, falsifikimit t\u00eb historis\u00eb, p\u00ebrvet\u00ebsimit t\u00eb objekteve t\u00eb kultit, torturave dhe vrasjeve masive, djegies dhe kolonizimit t\u00eb vendbanimeve dhe shp\u00ebrnguljes s\u00eb k\u00ebsaj popullate n\u00ebp\u00ebr kontinente tjera.<\/p>\n

Nga presionet e shumta trojet shqiptare u ndan\u00eb n\u00eb disa shtete, populli shqiptar mbeti i ndar\u00eb n\u00eb territore, n\u00eb fe dhe n\u00eb presione t\u00eb vazhdueshme p\u00ebr tu asimiluar dhe shkrir\u00eb n\u00eb kultura tjera. N\u00eb rrethana t\u00eb tilla t\u00eb zhvillimeve politike populli shqiptar padyshim se mbeti nd\u00ebr popujt m\u00eb t\u00eb d\u00ebmtuar n\u00eb kontinentin e Evrop\u00ebs. Gjat\u00eb shekullit XIX, sipas projekteve pansllaviste n\u00eb pjes\u00ebn qendrore t\u00eb gadishullit me qend\u00ebr n\u00eb Smederev\u00eb, s\u00eb pari u krijua nj\u00eb grup politik ortodoks\u00ebsh q\u00eb e quanin veten serb, dhe kishin p\u00ebrkrahje t\u00eb fort\u00eb nga Rusia dhe Patrikana e Stambollit. Nga kjo platform\u00eb politike duke e asimiluar popullat\u00ebn arb\u00ebrore dhe vllahe t\u00eb besimit ortodoks dhe n\u00eb d\u00ebm t\u00eb trojeve shqiptare u formua kombi dhe shteti politik serb.<\/p>\n

Meqen\u00ebse b\u00ebrthama e k\u00ebtij shteti politik u themelua n\u00eb rajonin e quajtur m\u00eb par\u00eb Servi, rajon i cili e kishte pranuar vasalitetin dhe ishte n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb sulltanit q\u00eb nga shekulli XV, ky shtet i ri pa t\u00eb drejt\u00eb u quajt Serbi. N\u00eb gjysm\u00ebn e par\u00eb t\u00eb shekullit XIX, n\u00eb rajonin politik dhe autonom t\u00eb quajtur Servi, nuk b\u00ebnin pjes\u00eb trevat shqiptare n\u00eb Kosov\u00ebn e sotme, Novi Pazarit dhe Sanxhakun e Nishit. P\u00ebrfshirja e pjes\u00ebs m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb sanxhakut t\u00eb Nishit n\u00eb shtetin e ri politik serb u realizua gjat\u00eb kriz\u00ebs lindore 1877\/78, nd\u00ebrsa Kosova e sotme pas Luft\u00ebs s\u00eb Par\u00eb Bot\u00ebrore. K\u00ebto treva, duke p\u00ebrfshir\u00eb qytetet m\u00eb t\u00eb njohura mesjetare si Artana, Nishi, Shkupi, Prizreni, Pazari i Ri deri n\u00eb gjysm\u00ebn e dyt\u00eb t\u00eb shekullit XIX, nga studiues per\u00ebndimor njiheshin si territore t\u00eb Iliris\u00eb, Dardanis\u00eb apo edhe Myzis\u00eb.<\/p>\n

\"\"Fig. 8. Hart\u00eb e vitit 1830, Provinca romake e Dardanis\u00eb, pjes\u00eb e Myzis\u00eb dhe;
\nFig. 9. Hart\u00eb e vitit 1865, Provinca romake e Dardanis\u00eb, pjes\u00eb e Myzis\u00eb. <\/strong><\/p>\n

Mendimi se Artana (Novob\u00ebrda) ishte qend\u00ebr kulturore serbe, vet\u00ebm p\u00ebr at\u00eb se shtrihet n\u00eb territorin qendror\u00eb t\u00eb Gadishullit Ilirik \u00ebsht\u00eb n\u00eb kund\u00ebrshtim me realitetin historik t\u00eb koh\u00ebs dhe vet\u00eb historikut t\u00eb Novob\u00ebrd\u00ebs. Kjo bie n\u00eb kund\u00ebrshtim me logjiken e t\u00eb kuptuarit t\u00eb rrethanave historike p\u00ebr at\u00eb koh\u00eb sepse qyteti i Artan\u00ebs ishte i formuar si qytet q\u00eb kishte lul\u00ebzuar shum\u00eb koh\u00eb m\u00eb her\u00ebt se shekulli XIV-XV, pra ishte nj\u00eb qend\u00ebr e r\u00ebnd\u00ebsishme ekonomike e n\u00ebnshtruar n\u00eb vijim\u00ebsi q\u00eb nga antikiteti i von\u00eb ishte n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb Kostandinopoj\u00ebs dhe pas pushtimit osman u vu n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb k\u00ebsaj perandorie. Si\u00e7 dihet pas pushtimit osman t\u00eb gjitha minierat e Artan\u00ebs dhe minierat tjera t\u00eb rajonit, s\u00eb bashku me t\u00eb gjitha pronat, dhe popullat\u00ebn vendore ishin v\u00ebn\u00eb n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb Perandoris\u00eb Osmane. N\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb t\u00eb pa n\u00ebnshtruara t\u00ebr\u00ebsisht, por me detyrime t\u00eb pages\u00ebs s\u00eb nj\u00eb takse t\u00eb caktuar vjetore kishin mbetur vet\u00ebm disa fshatra t\u00eb thella n\u00eb malet e Shqip\u00ebris\u00eb s\u00eb sotme, q\u00eb i ndanin trevat shqiptare n\u00eb mes. Kronisti osman Evlija \u00c7elebiu gjat\u00eb udh\u00ebtimeve t\u00eb tij n\u00ebp\u00ebr trevat shqiptare n\u00eb mesin e shekullit XVII, ka l\u00ebn\u00eb disa t\u00eb dh\u00ebna me interes p\u00ebr vendbanimet dhe popullat\u00ebn shqiptare n\u00eb Kosov\u00eb. \u00c7lebiu kur e p\u00ebrshkruan rrjedh\u00ebn e Lumit Gnalab (Lab) thot\u00eb se rridhte prej Albanie dhe p\u00ebrmes qytetit t\u00eb Mitrovic\u00ebs derdhej n\u00eb Lumin Morava.18<\/sup>
\n\"\"P\u00ebr Lumin Llap, \u00c7elebiu shkruan se n\u00eb dokumentet osmane n\u00eb origjinal quhet Gnalab.19<\/sup><\/p>\n

\u00c7lebiu, p\u00ebr struktur\u00ebn e popullat\u00ebs s\u00eb qytetit t\u00eb Vushtrris\u00eb shkruan se nuk dinin t\u00eb flasin gjuh\u00ebt sllave, por ata flasin n\u00eb gjuhen shqipe dhe turke.20<\/sup>
\n\"\"
\nP\u00ebr rrjedh\u00ebn e lumit Lim, Evlija \u00c7elebiu shkruan se rridhte prej Albanije,prej qytetit t\u00eb Plav\u00ebs, kalonte kasaban Rudo dhe bashkohej me Lumin Drin af\u00ebr Vishegradit.21<\/sup>
\n\"\"Nga udh\u00eb p\u00ebrshkrimi i Evlija \u00c7elebiut v\u00ebrejm\u00eb se n\u00eb rajonin e Lumit Llap, qytetit t\u00eb Artan\u00ebs, Vushtrris\u00eb, Mitrovic\u00ebs, Plav\u00ebs edhe gjat\u00eb shekullit XVII jetonte popullata autoktone arb\u00ebrore dhe k\u00ebto vise njiheshin si treva shqiptare (Albani). Jefo Dedjer (1880-1918) n\u00eb librin e tij \u201c Stara Serbija Geografska i Etnografska Slika\u201d, mes tjerash shkruan se emri i \u201cSerbis\u00eb s\u00eb Vjet\u00ebr\u201d si em\u00ebr gjeografik, ka filluar t\u00eb p\u00ebrmendet n\u00eb shekullin e XIX. Si em\u00ebr i ri gjeografik q\u00eb n\u00eb shekullin e XIX, q\u00eb fillon ta mbuloj\u00eb nj\u00eb zon\u00eb t\u00eb till\u00eb, nuk ka Serbi t\u00eb vjet\u00ebr.22<\/sup> Ka pasur nj\u00eb diskutim t\u00eb gjat\u00eb rreth p\u00ebrcaktimit se deri ku shtrihej kufiri i Serbis\u00eb s\u00eb Vjet\u00ebr. N\u00eb fund mbizot\u00ebronte mendim, i mb\u00ebshtetur nga Cvijic, se Serbia e Vjet\u00ebr duhet t’i quaj\u00eb ato zona t\u00eb vjetra n\u00eb jug dhe jug-lindje t\u00eb qytetit t\u00eb Shkupit.23<\/sup> N\u00eb k\u00ebto treva popullata e sh\u00ebnuar n\u00eb fund t\u00eb shekullit XIX dhe gjat\u00eb shekullit XX, si popullat\u00eb sllave jan\u00eb shqiptar\u00ebt ortodoks dhe vllah\u00ebt t\u00eb cil\u00ebt u asimiluan nga ndikimet e Kish\u00ebs Ortodokse Serbe dhe programeve politike q\u00eb u aplikuan sidomos pas d\u00ebbimit n\u00eb vitin 1896 t\u00eb klerik\u00ebve shqiptar\u00eb dhe vlleh nga kishat ortodokse n\u00eb trevat shqiptare dhe b\u00ebn\u00eb z\u00ebvend\u00ebsimin e tyre me klerik serb\u00eb dhe rus.<\/p>\n

Jagosh Gjillas shkruan se gjat\u00eb shekullit XIX Patriarkalja e Stambollit g\u00ebzonte privilegje t\u00eb m\u00ebdha n\u00eb Perandorin\u00eb Osmane. N\u00eb territoret shqiptare qendra e k\u00ebsaj propagande ishte b\u00ebr\u00eb Mitropoliae Prizrenit, andaj p\u00ebrmes murgjve dhe popullat\u00ebs vllahe i mbanin n\u00eb mbik\u00ebqyrje kishat n\u00eb Prizren, Ferizaj, Lipjan dhe qytete tjera t\u00eb trevave veriore shqiptare. Kishat ortodokse serbe n\u00eb k\u00ebto treva prej vitit 1830 e deri n\u00eb vitin 1896 ishin n\u00eb duar t\u00eb grek\u00ebve dhe liturgjia n\u00eb to mbahej n\u00eb gjuh\u00ebn greke.24<\/sup> Si\u00e7 shihet n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast p\u00ebr trevat shqiptare t\u00eb veriut kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me keqkuptimin e emrit q\u00eb haste n\u00eb disa harta mesjetare Servia n\u00eb Serbia, sepse t\u00eb dh\u00ebnat e koh\u00ebs d\u00ebshmojn\u00eb se n\u00eb k\u00ebto rajone jetonte popullata shqiptare. Shum\u00eb nga k\u00ebto harta me k\u00ebt\u00eb em\u00ebr u punuan n\u00eb shekullin e XIX edhe gjat\u00eb ndikimit t\u00eb projekteve pansllaviste dhe historiografis\u00eb sllave.<\/p>\n

Nga k\u00ebto t\u00eb dh\u00ebna kuptojm\u00eb se serb\u00ebt duhet k\u00ebrkuar formimin etnik paralel me fillet e falsifikimit t\u00eb historiografis\u00eb s\u00eb Ballkanit n\u00ebn ndikimin e pansllavizmit rus, dhe t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb serbe q\u00eb fillon me fjalorin e Vuk Karagjiqit n\u00eb shekullin e XIX. Si p\u00ebrfundim mund t\u00eb themi se historiografia bot\u00ebrore e n\u00eb ve\u00e7anti ajo shqiptare nuk duhet t\u00eb mb\u00ebshtet\u00eb mendimin e formimit t\u00eb Mbret\u00ebris\u00eb Serbe dhe t\u00eb Kish\u00ebs Ortodokse Serbe n\u00eb shekujt XIII-XIV, kur dihet se shek XIX merret si shekull i formimit t\u00eb kombeve n\u00eb Evrop\u00eb.<\/p>\n

\"\"Fig. 10. Hart\u00eb e vitit 1844, p\u00ebr shtrirjen e shqiptar\u00ebve n\u00eb an\u00ebn veriore dhe per\u00ebndimore t\u00eb gadishullit, ku v\u00ebrehet se rajoni Serbi q\u00eb e kishte fituar autonomin\u00eb nga P. osmane, shtrihej n\u00eb veri t\u00eb Novi Pazarit dhe Krushevcit.<\/strong><\/p>\n

\n

Arb\u00ebror\u00ebt dhe udh\u00ebtimet e Gjergj KastriotitSk\u00ebnderbeut n\u00ebp\u00ebr vendbanimet e Artan\u00ebs<\/strong><\/h3>\n

Dr. Qazim Namani<\/strong><\/p>\n

N\u00eb trevat veriore t\u00eb Dardanis\u00eb antike gjat\u00eb shekullit XV, n\u00ebn udh\u00ebheqjen e despotit t\u00eb Mysis\u00eb dhe princave tjer\u00eb t\u00eb krishter\u00eb u organizuan nj\u00eb varg kryengritjesh kund\u00ebr pushtimit osman. P\u00ebr k\u00ebto ngjarje Marin Barleti shkruan se n\u00eb ato vite Gjergj Brankoviqi ishte princ i Mysis\u00eb.1<\/sup> Sulltan Murati p\u00ebr ta p\u00ebrballuar k\u00ebt\u00eb fushat\u00eb ishte mb\u00ebshtetur n\u00eb ndihm\u00ebn dhe k\u00ebshillat e Skend\u00ebrbeut, sepse ai i njihte ato vise pasi atje kishte b\u00ebr\u00eb shum\u00eb lufta m\u00eb par\u00eb.2<\/sup> N\u00eb nj\u00ebr\u00ebn nga betejat e ushtris\u00eb hungareze dhe mys\u00ebve me ushtrin\u00eb osmane q\u00eb u zhvillua n\u00eb rrethin\u00ebn e qytetit t\u00eb Nishit, sulltan Murati e d\u00ebrgoi Sk\u00ebnderbeun p\u00ebr shuarjen e k\u00ebsaj kryengritje. Gjat\u00eb ekspeditave t\u00eb tij Sk\u00ebnderbeu e priste rastin q\u00eb ta braktis\u00eb luft\u00ebn dhe t\u00eb kthehet n\u00eb atdhe. Sk\u00ebnd\u00ebrbeu synonte q\u00eb ta rikthej k\u00ebshtjell\u00ebn e Kruj\u00ebs n\u00eb t\u00eb cilin vend sulltani e mbante nj\u00eb garnizon ushtarak. N\u00eb nj\u00ebr\u00ebn nga betejat p\u00ebr zot\u00ebrimin e territoreve n\u00eb Myzi mori pjes\u00eb edhe vet\u00eb sulltani. Pas disfat\u00ebs n\u00eb k\u00ebt\u00eb luft\u00eb Gjergj Branku u largua pa b\u00ebr\u00eb ndonj\u00eb rezistenc\u00eb dhe u strehua te hungarez\u00ebt dhe polak\u00ebt. Hungarez\u00ebt organizuan sulme kund\u00ebr ushtris\u00eb osmane p\u00ebr ti liruar territoret e Mysis\u00eb.<\/p>\n

Sulltani e organizoi nj\u00eb ushtri t\u00eb fuqishme kund\u00ebr hungarez\u00ebve p\u00ebr t\u00eb ruajtur pushtimet e tij n\u00eb Myzi. N\u00eb k\u00ebt\u00eb betej\u00eb kund\u00ebr hungarez\u00ebve mori pjes\u00eb Pasha i Rumelis\u00eb dhe Sk\u00ebnderbeu. N\u00eb ushtrin\u00eb hungareze merrte pjes\u00eb edhe Huniadi q\u00eb ishte shquar n\u00eb disa beteja p\u00ebr mbrojtjen e forcave t\u00eb krishtera kund\u00ebr pushtimeve osmane. Ushtria osmane ishte pozicionuat tej lumit te Morav\u00ebs s\u00eb sotme. Huniadi pasi mori informacione t\u00eb mjaftueshme p\u00ebr pozicionin dhe ushtrin\u00eb osmane e kaloi lumin Morava dhe e sulmoj\u00eb Pash\u00ebn e Rumelis\u00eb. Ky ishte nj\u00eb rast i volitsh\u00ebm q\u00eb Sk\u00ebnderbeu t\u00eb mendoi p\u00ebr realizimin e planeve t\u00eb tij t\u00eb m\u00eb hershme p\u00ebr ta braktisur betej\u00ebn. Sk\u00ebnderbeu shpesh b\u00ebnte l\u00ebshime t\u00eb pozicioneve duke i dh\u00ebn\u00eb mund\u00ebsin\u00eb Huniadit q\u00eb t\u00eb ket\u00eb suksese. Sk\u00ebnderbeu planet e tij p\u00ebr tu kthyer n\u00eb atdhe ju kishte shpjeguar miqve dhe bashk\u00ebluft\u00ebtar\u00ebve t\u00eb tij. Sk\u00ebnderbeu e p\u00ebrhapte frik\u00ebn te ushtar\u00ebt osman q\u00eb sa m\u00eb shum\u00eb ta braktisin luft\u00ebn.<\/p>\n

Ushtria osmane p\u00ebsoj\u00eb disfat\u00eb t\u00eb thell\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb rr\u00ebmuj\u00eb t\u00eb krijuar Sk\u00ebnderbeu ju vu pas sekretarit q\u00eb ishte edhe k\u00ebshilltar i pash\u00ebs. Pasi e zuri dhe e prangosi sekretarin k\u00ebrkoj\u00eb nga ai q\u00eb t\u00eb ja shkruaj nj\u00eb let\u00ebr si urdh\u00ebr prej sulltanit q\u00eb ti lejohet Sk\u00ebnderbeut q\u00eb ta qeveris\u00eb qytetin e Kruj\u00ebs. Pasi q\u00eb sekretari e shkroi dhe e vulosi letr\u00ebn ai u vra. Sk\u00ebnderbeu pasi e mori letr\u00ebn me 300 ushtar\u00ebt e tij epirot e filloj\u00eb rrug\u00ebtimin e tij n\u00eb drejtim t\u00eb Kruj\u00ebs. Pas shtat\u00eb dit\u00eb udh\u00ebtimi ata arrit\u00ebn n\u00eb Dib\u00ebr.3<\/sup> Me qen\u00eb se libri i Marin Barletit p\u00ebr jet\u00ebn e Sk\u00ebnderbeut \u00ebsht\u00eb shkruar duke u bazuar n\u00eb rr\u00ebfime dhe n\u00eb shkrimet e Martin Segonit dhe Konstantin Mihajlit q\u00eb njihen si shkrimet e para p\u00ebr heroin ton\u00eb komb\u00ebtar mund t\u00eb themi se p\u00ebr k\u00ebto t\u00eb dh\u00ebna duhet t\u00eb mbledhim \u00e7do detaj nga shkrimet e autor\u00ebve t\u00eb ndrysh\u00ebm dhe kujtes\u00ebn e popullat\u00ebs s\u00eb sotme n\u00eb ato treva p\u00ebr t\u00eb dh\u00ebn\u00eb nj\u00eb parafytyrim p\u00ebr ngjarjet n\u00eb at\u00eb koh\u00eb.<\/p>\n

Edhe pse kan\u00eb kaluar m\u00eb shum\u00eb se pes\u00eb shekuj deri m\u00eb sot \u00e7do informat\u00eb duhet v\u00ebn\u00eb n\u00eb prov\u00eb duke i dh\u00ebn\u00eb nj\u00eb kuptim t\u00eb mundsh\u00ebm logjik. Historiografia sllave n\u00eb mesjet\u00ebn e von\u00eb e sidomos q\u00eb nga shekulli XIX e p\u00ebrvet\u00ebsoi kultur\u00ebn e humanist\u00ebve arb\u00ebror q\u00eb vepruan n\u00eb territorin e Dardanis\u00eb, duke i konsideruar me origjin\u00eb sllave. Studiues t\u00eb shumt\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtar gjat\u00eb shekujve XIX e XX, q\u00eb kan\u00eb shkruar p\u00ebr territoret arb\u00ebrore jan\u00eb mb\u00ebshtetur n\u00eb literatur\u00ebn serbe, andaj p\u00ebr Martin Segonin dhe Konstantin Mihajlin shkruajn\u00eb se ishin serb\u00eb, grek\u00eb duke e mohuar origjin\u00ebn arb\u00ebrore t\u00eb tyre. Disa autor\u00eb origjin\u00ebn e Martin Segonit e p\u00ebrshkruajn\u00eb t\u00eb dyshimt\u00eb, pra ka teza q\u00eb atij i atribuojn\u00eb komb\u00ebsi serbe, kroate apo edhe arb\u00ebrore.<\/p>\n

\u00cbsht\u00eb Dhimit\u00ebr Shuteriqi ai q\u00eb jep detaje mbi jet\u00ebn e Segonit, duke treguar se ai ka sh\u00ebrbyer n\u00eb kish\u00ebn katolike t\u00eb Novob\u00ebrd\u00ebs, krahin\u00eb arb\u00ebrore, \u00e7ka rr\u00ebzon tez\u00ebn e prejardhjes serbe. Po ashtu p\u00ebr origjin\u00ebn arb\u00ebrore t\u00eb Martin Segonit ka shkruar edhe Sk\u00ebnder Rizaj, Jahja Dran\u00e7olli, Sk\u00ebnder Gashi dhe shum\u00eb studiues tjer\u00eb shqiptar nga Kosova. Sipas Dhimit\u00ebr Shuteriqit, Segoni \u00ebsht\u00eb ose dalmat, ose shqiptar, por jo serb\u00eb.4<\/sup> M. Segani kishte qen\u00eb famullitar i kish\u00ebs (katolike), n\u00eb qytetin e tij t\u00eb lindjes Artan\u00eb (Novoberd\u00eb). N\u00eb nj\u00eb dokumentar p\u00ebr Sk\u00ebnderbeun t\u00eb realizuar nga RTSH, n\u00eb Tiran\u00eb, thuhet se: p\u00ebr heroin ton\u00eb komb\u00ebtar shkrimet e para i kemi prej nj\u00eb prifti serb\u00eb Martin Segoni dhe nj\u00eb jeni\u00e7eri po ashtu serb\u00eb Konstantin Mihajloviq.<\/p>\n

Kjo e dh\u00ebn\u00eb nuk q\u00ebndron sepse asnj\u00ebri prej tyre nuk kishte origjin\u00eb serbe. Konstantin Mihajli i lindur n\u00eb vitin 1435, rrjedh nga nj\u00eb familje e varf\u00ebr arb\u00ebrore q\u00eb merrej me veprimtari xehetarie n\u00eb rajonin e Medvegj\u00ebs. Rajoni i Medvegj\u00ebs shtrihej n\u00eb pjes\u00ebn veriore t\u00eb Atran\u00ebs, rajon ky i pasur me minerale dhe me disa miniera t\u00eb njohura q\u00eb nga antikiteti i hersh\u00ebm. N\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb k\u00ebtij rajoni p\u00ebrfshiheshin minierat n\u00eb fshatrat: Medecit, Tullarit, Petriles, G\u00ebrbacit, Branin\u00ebs, Tupall\u00ebs, Sfirc\u00ebs dhe fshatrave tjera ne an\u00ebn jugore dhe veriore t\u00eb Medvegj\u00ebs s\u00eb sotme. Dragolub Trajkovic n\u00eb nj\u00eb p\u00ebrshkrim t\u00eb tij p\u00ebr vendlindjen e Konstantin Mihajlit shkruan se: Vendlindja e tije duhet t\u00eb jet\u00eb pran\u00eb qytetit t\u00eb Artan\u00ebs (Novob\u00ebrd\u00ebs).<\/p>\n

Ai duke u bazuar n\u00eb regjistrimet e shekullit XV, nd\u00ebr to edhe t\u00eb Mikel Llukarit dhe shkrimeve t\u00eb autor\u00ebve tjer\u00eb, shkruan se vendlindja e Konstantin Mihajlit duhet t\u00eb jet\u00eb fshati Hostryza n\u00eb an\u00ebn jugore t\u00eb fshatit Tullar\u00eb, n\u00eb Medecin e sot\u00ebm, q\u00eb shtrihet n\u00eb mes t\u00eb Gubacit dhe Poroshtic\u00ebs (Prapashtic\u00ebs Q.N). P\u00ebr fshatin Medoiec ai mendon se \u00ebsht\u00eb fshati Medec i sot\u00ebm ngjitur me fshatin Prapashtic\u00eb.5<\/sup> \u00cbsht\u00eb me r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ceket se pran\u00eb Medecit, Tullarit dhe Prapashtic\u00ebs, n\u00eb fshatin Brain\u00eb ruhen g\u00ebrmadhat e nj\u00eb k\u00ebshtjelle q\u00eb mendohet se \u00ebsht\u00eb Bederiana vendlindja e perandorit Justinian. Trajkovi\u00e7 bazohet shum\u00eb n\u00eb t\u00eb dh\u00ebnat e historianit serb\u00eb M. J. Dnic, p\u00ebr ta gjetur vendlindjen e Konstantin Mihajlit.<\/p>\n

\"\"Fig. 1. Shkrimi nga autori serb\u00eb M. J. Dnic, q\u00eb d\u00ebshmon se vendlindja e Konstantin Mihajlit quhej Hostryza<\/em><\/p>\n

\"\"Fig. 2. Dinic shkruan se Hostryza ishte Medeci, af\u00ebr Gubacit dhe Prapashtic\u00ebs n\u00eb an\u00ebn jugore t\u00eb Tullarit<\/em>.<\/p>\n

Ky autor n\u00eb k\u00ebt\u00eb shkrim edhe pse b\u00ebn\u00eb p\u00ebrpjekje q\u00eb fshatrave me etimologji n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe t\u00eb ju jep etimologji dhe kuptim n\u00eb gjuh\u00ebt sllave, ku fshatin Hostryza e quan Ostrovic\u00eb, Prapashtic\u00ebn e quan Poroshtic\u00eb, harron se fshati Hostryza e kishte edhe germ\u00ebn Y q\u00eb nuk haset n\u00eb gjuh\u00ebn serbe, pastaj Prapashtica n\u00eb regjistrimet mesjetare t\u00eb shekullit XV \u00ebsht\u00eb regjistruar si: Prapatinza, Prapatinca, Paratincea, Grapashnica dhe Prapashtica. P\u00ebr jet\u00ebn dhe veprimtarin\u00eb e Konstantin Mihajlit kemi t\u00eb dh\u00ebna nga kronist\u00ebt osman t\u00eb asaj kohe. Konstantini qysh n\u00eb mosh\u00ebn e re i kishte m\u00ebsuar teknikat e mihjeve p\u00ebr nxjerrjen e mineraleve n\u00eb tok\u00eb, dhe duke e pasur k\u00ebt\u00eb p\u00ebrvoj\u00eb, ai kishte marr\u00eb pjes\u00eb n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb ushtris\u00eb osmane p\u00ebr pushtimin e Konstantinopoj\u00ebs n\u00eb vitin 1453.<\/p>\n

Gjat\u00eb rrethimit t\u00eb Artan\u00ebs n\u00eb vitin 1455 nga ushtria osmane Konstantini s\u00eb bashku me v\u00ebllez\u00ebrit e tij ishin kapur si rob lufte dhe ishin d\u00ebrguar thell\u00eb n\u00eb Anadoll p\u00ebr tu trajnuar si jeni\u00e7er\u00eb. Si jeni\u00e7er ai mori pjes\u00eb n\u00eb disa beteja t\u00eb njohura n\u00eb lindje dhe n\u00eb trevat e Gadishullit Ilirik. Gjat\u00eb betejave t\u00eb zhvilluara n\u00eb territorin e Bosnj\u00ebs n\u00eb vitin 1463 ishte komandant i nj\u00ebsive osmane kishte kaluar n\u00eb Hungari, pastaj n\u00eb \u00c7eki ka zhvilluar aktivitete diplomatike p\u00ebr t\u00eb organizuar beteja nga t\u00eb krishter\u00ebt kund\u00ebr ushtris\u00eb osmane. Prej vitit 1468 e deri n\u00eb vdekjen e tij vepron n\u00eb Poloni duke zhvilluar aktivitete t\u00eb ndryshme kund\u00ebr pushtimeve osmane n\u00eb Evrop\u00eb.6<\/sup> Sipas literatur\u00ebs serbe kushtuar jet\u00ebs dhe veprimtaris\u00eb s\u00eb Konstantin Mihajlit, thuhet se kishte origjin\u00ebn nga nj\u00eb familje greke, ndoshta nga nj\u00eb familje e varf\u00ebr serbe.<\/p>\n

\"\"Fig. 3. Shkrimi q\u00eb d\u00ebshmon se Konstantin Mihajli nuk ishte serb, por autor\u00ebt serb\u00eb K, Jiriqek dhe J. Radonic konsiderojn\u00eb se ishte grek\u00eb (bizantin). <\/em><\/p>\n

Disa nga autor\u00ebt serb\u00eb q\u00eb e kan\u00eb shkruar historin\u00eb e popullit serb\u00eb, e q\u00eb njihen si pak m\u00eb objektiv shkruajn\u00eb se: Me origjin\u00eb greke \u00ebsht\u00eb edhe nj\u00eb shkrimtar i quajtur Konstandin, djali i Konstantin Mihailit. Emrat Konstandin dhe Mihail jan\u00eb v\u00ebn\u00eb rrall\u00eb te udh\u00ebheq\u00ebsit dhe fshataret serb. Nga t\u00eb dh\u00ebnat e prof. Llosha, dhe nga ajo q\u00eb shihet n\u00eb tekst, \u00ebsht\u00eb par\u00eb se ka shum\u00eb vende n\u00eb tekst ku emrat n\u00eb dor\u00ebshkrime jan\u00eb shkruar me shkronja greke.7<\/sup><\/p>\n

\"\"Fig. 4. Shkrimi q\u00eb d\u00ebshmon se Konstantin Mihajli dor\u00ebshkrimet e tij i ka l\u00ebn\u00eb n\u00eb gjuh\u00ebn polake, nd\u00ebrsa p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb jan\u00eb p\u00ebrkthyer n\u00eb gjuh\u00ebn \u00e7eke n\u00eb vitin 1565. <\/em><\/p>\n

P\u00ebr Konstantin Mihajlin mendohet se kujtimet e tij i ka shkruar n\u00eb gjuh\u00ebn polake dhe ruhen si dor\u00ebshkrime deri n\u00eb dit\u00ebt e sotme. Dor\u00ebshkrimet e tij jan\u00eb p\u00ebrkthyer n\u00eb gjuh\u00ebn \u00e7eke n\u00eb shekullin XVI.8<\/sup> Bazuar n\u00eb burimet e shkruara q\u00eb nga shek. XV, regjistrimet e popullat\u00ebs, toponimet,mund t\u00eb pohojm\u00eb se pjesa m\u00eb e madhe e popullat\u00ebs s\u00eb k\u00ebtij rajoni, duke e p\u00ebrfshir\u00eb edhe qytetin e Nishit ishte popullat\u00eb autoktone dardane-arb\u00ebrore q\u00eb me shekuj ruajti gjuh\u00ebn, tradit\u00ebn, kultur\u00ebn, dhe toponimet n\u00eb gjuh\u00ebn arb\u00ebrore deri shekullin XIX. K\u00ebto treva q\u00eb nga antikiteti i von\u00eb e deri n\u00eb koh\u00ebn e pushtimit nga P. Osmane, po thuaj se gjat\u00eb gjith\u00eb shekujve ishin n\u00ebn sundimin e Perandoris\u00eb Bizantine. Nga studiuesit serb\u00eb m\u00ebsojm\u00eb se gjat\u00eb shekujve XIII e XIV, qyteti i Nishit nuk p\u00ebrfshihej n\u00eb kontrollin e Rasis\u00eb, por n\u00eb vitin 1336 ishte seli e mbret\u00ebris\u00eb bullgare.9<\/sup><\/p>\n

\"\"Fig. 5. Autor\u00ebt serb\u00eb d\u00ebshmojn\u00eb se qyteti i Nishit kurr\u00eb nuk kishte qen\u00eb n\u00ebn sundimin e mbret\u00ebris\u00eb serbe gjat\u00eb shekujve XIII e XIV, por n\u00eb vitin 1336 ishte seli e mbret\u00ebresh\u00ebs bullgare.<\/em><\/p>\n

Nga kjo kuptojm\u00eb se popullata e Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Gallapit n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi ishte arb\u00ebrore, ishte autoktone q\u00eb nga koh\u00ebrat e lashta dhe duke qen\u00eb trev\u00eb e pasur me miniera e qytete q\u00eb nga mbret\u00ebria dardane, periudha romake, por edhe vendlindja e perandor\u00ebve Konstantinit t\u00eb madh e Justinian n\u00eb antikitetin e von\u00eb, mund\u00eb t\u00eb pohojm\u00eb se kjo trev\u00eb ishte bart\u00ebse e zhvillimit ekonomik, administrative dhe ushtarak n\u00eb mbret\u00ebrin\u00eb e Dardanis\u00eb. Nj\u00eb dokument (1430) me vler\u00eb p\u00ebr kontabilitetin e nj\u00eb tregtari nga Raguza shkruan se n\u00eb Artan\u00eb ekzistonte nj\u00eb rrjet\u00eb i gjer\u00eb tregtar dhe financiar q\u00eb e lidhte at\u00eb m\u00eb nj\u00eb varg qytetesh tjera t\u00eb Dardanis\u00eb lindore. N\u00eb te thuhet se po ashtu shumica e popullat\u00ebs n\u00eb k\u00ebto qytete kishin emra arb\u00ebror si Gjin, Gjon, Tanush, Progon, Lek\u00eb etj.10<\/sup> Kronisti fr\u00ebng Filip Mezieri pas betej\u00ebs s\u00eb Kosov\u00ebs, i cili i vizitoi k\u00ebto treva, tre muaj pas k\u00ebsaj beteje, pra n\u00eb tetor t\u00eb vitit 1389, nga t\u00eb dh\u00ebnat e marruara boton kronik\u00ebn e tij dhe shkruan se beteja ka ndodhur n\u00eb Albani (Kosov\u00eb).11<\/sup><\/p>\n

Nga kjo kuptojm\u00eb se territori i Dardanis\u00eb n\u00eb mesjet\u00eb ishte i banuar me shqiptar n\u00eb vazhdim\u00ebsi, q\u00eb v\u00ebrtetohet edhe nga t\u00eb dh\u00ebnat e popullat\u00ebs shqiptare n\u00eb Mal\u00ebsin\u00eb e Gallapit. N\u00eb disa familje t\u00eb shqiptar\u00ebve t\u00eb Anamorav\u00ebs s\u00eb poshtme q\u00eb k\u00ebto an\u00eb jan\u00eb shp\u00ebrngulur gjat\u00eb shekullit XIX e XX, nga rrethina e Nishit n\u00eb trev\u00ebn e Bujanocit dhe Kamenic\u00ebs (Dardan\u00ebs) flitet se Sk\u00ebnder Beu kishte q\u00ebndruar te popullata arb\u00ebrore n\u00eb fshatrat e tyre n\u00eb rrethin\u00ebn e Nishit.12<\/sup> Nj\u00eb e dhen\u00eb e till\u00eb \u00ebsht\u00eb ruajtur dhe te popullata autoktone shqiptare n\u00eb rrethin\u00ebn e Artan\u00ebs (Novob\u00ebrd\u00ebs), ku thuhet se Sk\u00ebnder Beu me ushtar\u00ebt e tij p\u00ebr t\u00eb arritur n\u00eb Kruj\u00eb ka kaluar n\u00ebp\u00ebr fshatrat e Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Gallapit, p\u00ebrkat\u00ebsisht n\u00ebp\u00ebr fshatin Prapashtic\u00eb.13<\/sup><\/p>\n

Te popullata shqiptare e fshatit Prapashtic\u00eb dhe rrethin\u00eb edhe sot ruhet goj\u00ebdh\u00ebna ku emrin e fshatit Prapashtic\u00eb e lidhin edhe me rrug\u00ebtimin e Gjergj Kastriotit n\u00eb drejtim t\u00eb Tetov\u00ebs-Dibr\u00ebs p\u00ebr n\u00eb Kruj\u00eb. Po thuaj se t\u00eb gjitha rrug\u00ebt e r\u00ebnd\u00ebsishme q\u00eb vinin prej lindjes p\u00ebr n\u00eb qytetin e Novob\u00ebrd\u00ebs kalonin n\u00ebp\u00ebr fshatin Prapashtic\u00eb. N\u00ebp\u00ebr k\u00ebt\u00eb fshat\u00eb kalonte edhe rruga e antikitetit q\u00eb e lidhte Justiniana Prim\u00ebn (Qytetin e Mbretit af\u00ebr Medvegj\u00ebs) me Justiniana Sekond\u00ebn (Ulpian\u00ebn af\u00ebr Prishtin\u00ebs) e cila kalonte n\u00ebp\u00ebr Zllash\u00eb rreth 10 km n\u00eb veri t\u00eb Novob\u00ebrd\u00ebs.<\/p>\n

Ngjitur me fshatin Prapashtic\u00eb \u00ebsht\u00eb fshati Medec p\u00ebr t\u00eb cilin mendohet se \u00ebsht\u00eb vendlindja e Konstantin Mihajlit. Po ashtu af\u00ebr Medecit dhe Prapashtic\u00ebs \u00ebsht\u00eb fshati Tullar\u00eb dhe Petrila e Arbneshit. N\u00eb jug t\u00eb fshatit Prapashtic\u00eb shtrihet fshati Marec dhe K\u00ebshtjella e Novob\u00ebrd\u00ebs. Prej fshatit Prapashtic\u00eb dy rrug\u00eb tjera t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme, nj\u00ebra kah ana lindore dhe tjetra kah ana veriore me Novob\u00ebrd\u00ebn, kalojn\u00eb n\u00eb drejtim t\u00eb jugut dhe per\u00ebndimit, duke e shmangur p\u00ebr rreth 5 km K\u00ebshtjell\u00ebn e Novob\u00ebrd\u00ebs. Duke ditur se fshati Prapashtic\u00eb ishte pike strategjike e lidhjes s\u00eb k\u00ebshtjell\u00ebs s\u00eb Novob\u00ebrd\u00ebs me qytetet e lindjes n\u00eb popull thuhet se \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur nj\u00eb taktik\u00eb q\u00eb kalit t\u00eb Gjergj Kastriotit dhe kalor\u00ebsve t\u00eb tij ju kan\u00eb mbathur patkonjt\u00eb nga ana e prapme p\u00ebr t\u00eb humbur gjurm\u00ebt e drejtimit t\u00eb ecjes s\u00eb tyre, dhe q\u00eb nga ajo koh\u00eb fshati \u00ebsht\u00eb quajtur Prapashtic\u00eb.<\/p>\n

Legjendat n\u00eb raste t\u00eb tilla z\u00ebn\u00eb vend t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm dhe ndihmojn\u00eb shum\u00eb p\u00ebr t\u00eb ardhur n\u00eb p\u00ebrfundim se popullata e nj\u00eb vendbanimi apo rajoni \u00ebsht\u00eb autoktone. Pa dyshim se popullata e k\u00ebtij fshati \u00ebsht\u00eb dardane-arb\u00ebrore q\u00eb me shekuj e ruajti kultur\u00ebn dhe identitetin dardan. N\u00eb fshatin Marec ekzistojn\u00eb gjurm\u00ebt arkeologjike t\u00eb nj\u00eb kishe e cila quhet Kisha e Martinit, pran\u00eb themeleve t\u00eb kish\u00ebs ekziston nj\u00eb shpell\u00eb q\u00eb njihej me t\u00eb nj\u00ebjtin em\u00ebr Shpella te kisha e Martinit.<\/p>\n

Me qen\u00eb se kisha dhe shpella shtrihen n\u00eb an\u00ebn veri-lindore t\u00eb K\u00ebshtjell\u00ebs s\u00eb Artan\u00ebs n\u00eb nj\u00eb distanc\u00eb prej rreth 2 km, n\u00eb kodrin\u00ebn e pjerr\u00ebt, dhe shum\u00eb pran\u00eb galerive dhe hyrjes ne minier\u00ebn e Artan\u00ebs mendoj se kjo kish\u00eb mund t\u00eb lidhet me vet\u00eb emrin dhe vendlindjen e humanistit arb\u00ebror Martin Segonit. N\u00eb regjistrimet e shekullit XV, Prapashtica si vendbanim \u00ebsht\u00eb shkruar me emrin Prapatinza. Me k\u00ebt\u00eb em\u00ebr \u00ebsht\u00eb i regjistruar n\u00eb regjistrin e borxhlinjve t\u00eb tregtarit Mikel Llukarit n\u00eb gjysm\u00ebn e par\u00eb t\u00eb shekullit XV. Si\u00e7 shihet etimologjia e fshatit \u00ebsht\u00eb n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, q\u00eb e ka kuptimin prapa dhe tinza (fshehtas) nga e folmja e popullat\u00ebs shqiptare t\u00eb k\u00ebtij rajoni.<\/p>\n

Nga kjo kuptojm\u00eb se ky fshat k\u00ebt\u00eb em\u00ebr e kishte edhe para udh\u00ebtimit t\u00eb Sk\u00ebnder beut p\u00ebr n\u00eb Kruj\u00eb, por legjenda p\u00ebr mbathjen e patkonjve t\u00eb kuajve nga ana e prapme, mund t\u00eb ket\u00eb zanafill\u00eb t\u00eb m\u00eb hershme, q\u00eb \u00ebsht\u00eb ri p\u00ebrs\u00ebrit\u00eb taktika e nj\u00ebjt\u00eb n\u00eb vitin 1443. Me k\u00ebt\u00eb em\u00ebr gjendet edhe n\u00eb regjistrimet e m\u00ebvonshme. N\u00eb defterin kadastral t\u00eb kazas\u00eb s\u00eb Artan\u00ebs t\u00eb vitit 1498 \u00ebsht\u00eb i regjistruar vendbanimi Prapatinca me 36 kryefamiljar\u00eb dhe bashtina. M\u00eb von\u00eb sh\u00ebnohet me emrin Papratinc\u00eb, n\u00eb defterin kadastral t\u00eb sanxhakut t\u00eb Vushtrris\u00eb, t\u00eb vitit 1566-74 me 17 sht\u00ebpi dhe 5 beqar\u00eb. Me emrin Grapasnica \u00ebsht\u00eb i regjistruar n\u00eb nj\u00eb hart\u00eb austriake, hartuar n\u00eb baz\u00eb t\u00eb sh\u00ebnimeve t\u00eb vitit 1689.14<\/sup><\/p>\n

N\u00eb defterin osman n\u00eb fund t\u00eb shek. XV, t\u00eb zbuluar n\u00eb arkivin e Kryeministris\u00eb s\u00eb Turqis\u00eb, n\u00eb vitin 1986 n\u00eb Prapashtic\u00eb i gjejm\u00eb shum\u00eb kryefamiljar\u00eb q\u00eb d\u00ebshmojn\u00eb p\u00ebrkat\u00ebsin\u00eb etnike komb\u00ebtare shqiptare si: Niksa Rajini, Stepa Marko, Raja Lisi\u00e7 (mendoj Lisi-Lisica e sotme), Leshjana e vej\u00eb, Bashtina Tusha n\u00eb dor\u00eb t\u00eb Papasit, bashtina vogla (bashtina e vog\u00ebl).15<\/sup> N\u00eb regjistrimin gjat\u00eb koh\u00ebs s\u00eb sulltan Selimit t\u00eb II n\u00eb shek. XVI n\u00eb Prapashtic\u00eb e gjejm\u00eb si kryefamiljar\u00eb Marko Matin, kurse edhe sot n\u00eb lagjen e Balajve e gjejm\u00eb toponimin Bregu i Mat\u00ebs, pastaj Lugu i Pjetrit (Sot Lugu i Selimit) etj. Po n\u00eb Prapashtic\u00eb i hasim edhe k\u00ebta kryefamiljar\u00eb tjer\u00eb si: Lleshko Dane, Lleshko Dimja, Lleshko Rajko, Gjuro Lleshko etj.<\/p>\n

Me t\u00eb cil\u00ebt d\u00ebshmohet etnogjeneza shqiptare e k\u00ebtyre kryefamiljar\u00ebve. P\u00ebr rolin e humanist\u00ebve mesjetar me origjin\u00eb nga Artana \u00ebsht\u00eb shkruar mjaft\u00eb shum\u00eb. N\u00eb shek. XV n\u00eb Artan\u00eb \u00ebsht\u00eb regjistruar komuniteti hebrenj, i cili kishte 6 sht\u00ebpi. Hebrenjt\u00eb i kishin shkollat dhe bibliotekat e veta. Nga k\u00ebto shkolla dol\u00ebn njer\u00ebz t\u00eb arsimuar dhe k\u00ebshtu u formua nj\u00eb klas\u00eb e lart\u00eb hebrenjsh.16<\/sup> Nga kjo e dh\u00ebn\u00eb kuptojm\u00eb se n\u00eb Nobvob\u00ebrd\u00eb n\u00eb ato vite dominonte nj\u00eb toleranc\u00eb dhe bashk\u00ebjetes\u00eb e t\u00eb gjitha komuniteteve q\u00eb jetonin n\u00eb qytet. Nuk ka dyshim se kur kishte shkoll\u00eb p\u00ebr 6 familje t\u00eb hebrenjve, padyshim se ekzistonte shkolla edhe p\u00ebr popullat\u00ebn arb\u00ebrore n\u00eb Novob\u00ebrd\u00eb.<\/p>\n

Nga burimet e koh\u00ebs \u00ebsht\u00eb e ditur se gjat\u00eb shekullit XV punonte si m\u00ebsues i teologjis\u00eb, n\u00eb Novob\u00ebrd\u00eb Valerian (Valerius) Novob\u00ebrdasi, andaj kjo len\u00eb t\u00eb besohet se Martin Segoni m\u00ebsimet e para i kishte marr\u00eb n\u00eb vendlindje p\u00ebr t\u00eb studiuar dhe doktoruar m\u00eb von\u00eb n\u00eb fush\u00ebn e teologjis\u00eb dhe t\u00eb drejt\u00ebs kanonike n\u00eb universitetin e Padov\u00ebs. Me siguri kjo tregon se Martin Segoni para se t\u00eb studionte n\u00eb Padov\u00eb kishte marr\u00eb njohurit\u00eb baz\u00eb n\u00eb vendlindje. P\u00ebr rolin e humanist\u00ebve mesjetar nga Artana q\u00eb gjat\u00eb mesjet\u00ebs u shquan p\u00ebr teologji, filozofi art dhe diplomaci ka shkruar edhe Jahja Dran\u00e7olli. Ai p\u00ebrmend Martin Segonin, Valerian Novoberdasin, Gjon Vajin, Gjon Injacin, Gjon Progonin, ku Injaci dhe Progoni lan\u00eb gjurm\u00eb n\u00eb piktur\u00eb dhe arte t\u00eb zbukuruara (argjendari).<\/p>\n

Gjon Progoni pasi q\u00eb erdhi n\u00eb Raguz\u00eb pas r\u00ebnies s\u00eb Artan\u00ebs u shqua me veprat e tija t\u00eb vlefshme n\u00eb arte t\u00eb zbatuara (argjendari). Vepra m\u00eb e njohur e tij q\u00eb z\u00eb vend me r\u00ebnd\u00ebsi n\u00eb artet e zbatuara t\u00eb Raguz\u00ebs, \u00ebsht\u00eb Jesu Krishti n\u00eb kryq. Se ishte artist shum\u00eb i k\u00ebrkuar, provojn\u00eb shum\u00eb kontrata dhe dokumente t\u00eb kancelaris\u00eb e t\u00eb noteris\u00eb raguzane. Veprat e Progonit zbulojn\u00eb talentin e rrall\u00eb t\u00eb autorit n\u00eb stilin e gotikes s\u00eb vonshme, dhe me ide t\u00eb avancuara t\u00eb Rilindjes.17<\/sup><\/p>\n

Nd\u00ebr humanist\u00ebt dhe diplomat\u00ebt m\u00eb t\u00eb shquar t\u00eb koh\u00ebs s\u00eb Gjergj Kastriotit pa dyshim se ishte Gjergj Pelini i lindur n\u00eb Artan\u00eb. Viti i lindjes s\u00eb Pelinit deri m\u00eb tani nuk \u00ebsht\u00eb i ditur, por ai deri sa ka vdekur n\u00eb vitin 1463, p\u00ebr rreth dy dekada ishte n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb Lidhjes s\u00eb Lezh\u00ebs dhe Gjergj Kastriotit. Pelini ishte prift katolik dhe diplomati shquar i koh\u00ebs, ai ishte udh\u00ebheq\u00ebs i abacis\u00eb s\u00eb Sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb n\u00eb Ratec (sot Sutomore n\u00eb per\u00ebndim t\u00eb Tivarit). Abacia e tij ishte n\u00ebn juridiksionin e kish\u00ebs katolike n\u00eb Tivar. Gjergj Pelini dhe Gjon Gazuli n\u00eb vitin 1441 p\u00ebrmenden si misionar diplomatik n\u00eb Itali.<\/p>\n

Po ashtu ai s\u00eb bashku me peshkopin e Arbrit, Andrean gjat\u00eb viteve 1447-1448 mor\u00ebn pjes\u00eb n\u00eb bisedimet q\u00eb u zhvilluan n\u00eb mes t\u00eb Sk\u00ebnderbeut dhe Republik\u00ebs s\u00eb Venedikut. Nga burimet e koh\u00ebs \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb e ditur se Gjergj Pelini i q\u00ebndroi shume af\u00ebr dhe besnik Gjergj Kastriotit deri kur vdiq n\u00eb vitin 1463.18<\/sup> Qyteti i Artan\u00ebs deri sa u pushtua nga Perandoria Osmane kishte arsimuar nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb konsideruesh\u00ebm t\u00eb humanist\u00ebve me origjin\u00eb arb\u00ebrore, t\u00eb cil\u00ebt me pun\u00ebn e tyre u shquan me pjes\u00ebmarrjen n\u00eb aktivitete luftarake religjioze dhe diplomatike p\u00ebr mbrojtjen e trojeve arb\u00ebrore nga pushtimi osman.<\/p>\n

Duke pasur parasysh k\u00ebto aktivitete nuk ka dyshim se heroi yn\u00eb komb\u00ebtar Gjergj Kastrioti kishte v\u00ebn\u00eb kontakte me arb\u00ebror\u00ebt dardan t\u00eb Artan\u00ebs qysh para vendimit p\u00ebr ta braktisur ushtrin\u00eb osmane, andaj dhe publikimet e para p\u00ebr luft\u00ebrat dhe trim\u00ebrin\u00eb e heroit ton\u00eb u shkruan nga dy arb\u00ebror dardan nga Artana me rrethin\u00eb. S\u2019ka dyshim se para pushtimit definitive t\u00eb Artan\u00ebs, n\u00eb k\u00ebt\u00eb qytet t\u00eb pasur xehetar krahas xehetaris\u00eb ishte zhvilluar dhe arsimi i popullat\u00ebs. Deri me tani kemi hulumtuar edhe p\u00ebr vendbanimet e humanist\u00ebve tjer\u00eb arb\u00ebror nga Artana.<\/p>\n

Bazuar n\u00eb regjistrimin e popullat\u00ebs gjat\u00eb shekullit XV, familja Progoni jetonte n\u00eb Arbanashka Petril\u00eb, kjo na shtyn\u00eb t\u00eb mendojm\u00eb se Gjon Progoni ishte nga Arbanashka Petrila (Guri i Arberit), q\u00eb \u00ebsht\u00eb Petrila e sotme, pran\u00eb Medecit, vendlindjes s\u00eb Konstantin Mihajlit dhe Medvegj\u00ebs s\u00eb sotme. P\u00ebr Gjon Ivajin, Gjon Injazin dhe Valerian Novob\u00ebrdasin nuk mund te themi se nga cili vend mund te jen\u00eb, por besohet se kan\u00eb lindur n\u00eb Artan\u00eb (Novob\u00ebrda). Dy shekuj m\u00eb von\u00eb, Pjeter Bogdani i cili veproj\u00eb n\u00eb mesin e banor\u00ebve arb\u00ebror\u00eb n\u00eb fshatrat e Galabit dhe vise tjera, n\u00eb shkrimet e tij shpreh interesimin q\u00eb ti arsimoj shqiptar\u00ebt dhe serbet e varf\u00ebr p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebt thot\u00eb se n\u00eb pjes\u00ebn ma t\u00eb madhe e flasin gjuh\u00ebn shqipe.19<\/sup><\/p>\n

Johan Georg Von Hahn, shkruan se n\u00eb shekullin XIX, Ami Boue e p\u00ebrcakton qarkun e krahin\u00ebs shqiptare mbas k\u00ebtyre qyteteve: Vranj\u00eb, Gjilan, Novob\u00ebrd\u00eb, Prishtin\u00eb, Kratov\u00eb, Kushumli, Prokuplje dhe Medok\u00eb. Banor\u00ebt e k\u00ebtyre viseve i quajn\u00eb arnaut, toka n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn banojn\u00eb arnaut\u00ebt ka qen\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb integrale e Dardanis\u00eb s\u00eb vjet\u00ebr dhe dardan\u00ebt p\u00ebrndryshe kan\u00eb qen\u00eb ilir. Autori d\u00ebgjoi se k\u00ebta shqiptar quhen edhe Lap\u00eb-Gulap dhe se jan\u00eb m\u00eb t\u00eb egrit e t\u00eb gjith\u00eb popullit. N\u00eb Shqip\u00ebri nuk i njihnin fort ata dhe autori nuk mundi me marr\u00eb vesh q\u00eb ky em\u00ebr p\u00ebrdoret p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb banor\u00ebt e atyre viseve apo vet\u00ebm p\u00ebr fisin kryesor t\u00eb tyre Gulab. Ky em\u00ebr n\u00eb serbisht do me th\u00ebn\u00eb p\u00ebllumb.<\/p>\n

Ky em\u00ebr na kujton edhe Galabr\u00ebt nj\u00eb fis i dardan\u00ebve (Galabreja) n\u00eb shpat i thon\u00eb lules s\u00eb \u00e7elme.20<\/sup> P\u00ebr pranin\u00eb e shqiptar\u00ebve n\u00eb k\u00ebto vise kan\u00eb shkruar edhe disa autor serb\u00eb. Mita Rakic, shkruan se n\u00eb malet e Gallapit jetonte popullata e past\u00ebr shqiptare n\u00ebp\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn trev\u00eb nuk mund\u00eb t\u00eb kalonin lirsh\u00ebm t\u00eb huajt e as turqit prej Leskoci. Hani gjat\u00eb vizit\u00ebs s\u00eb k\u00ebtyre viseve udh\u00ebtoi deri n\u00eb Medvegj\u00eb dhe nga frika e shqiptar\u00ebve u detyrua t\u00eb kthehet.21<\/sup> Po ashtu p\u00ebr pranin\u00eb e shqiptar\u00ebve katolik\u00eb thell\u00eb n\u00eb territoret e Serbis\u00eb s\u00eb sotme ka shkruar edhe historian serb\u00eb Jovan Radonic i cili thot\u00eb se b\u00ebrtham\u00ebn e katolik\u00ebve n\u00eb Serbi e p\u00ebrb\u00ebnin shqiptar\u00ebt, prandaj k\u00ebtu feja katolike quhej \u201cLa fede Albaneze<\/em>\u201d.22<\/sup><\/p>\n

Nga burimet e koh\u00ebs \u00ebsht\u00eb e ditur se n\u00eb k\u00ebto territore duke e p\u00ebrfshir\u00eb edhe Novob\u00ebrd\u00ebn me rrethin\u00eb, nuk ka pasur as sot nuk ka serb\u00eb t\u00eb besimit katolik. Sipas historianit serb\u00eb, Haxhi Vasileviqit, n\u00eb koh\u00ebn e luft\u00ebrave serbe turke, 1876-1878, tokat dhe vendbanimet shqiptare q\u00eb nga Vranja, Leskoci, Prokupla, Kushumlia, Nishi e q\u00eb shtriheshin deri te Kopaoniku quheshin arnautlluk23<\/sup>. P\u00ebr autoktonin\u00eb e shqiptar\u00ebve n\u00eb fshatin Prapashtic\u00eb d\u00ebshmon edhe nj\u00eb e dh\u00ebn\u00eb e Johann Georg Von Hahn i cili n\u00eb vitin 1858 b\u00ebri nj\u00eb udh\u00ebtim nga Beogradi n\u00eb Selanik p\u00ebr t\u00eb shqyrtuar mund\u00ebsin\u00eb e nd\u00ebrtimit t\u00eb nj\u00eb linje hekurudhore n\u00ebp\u00ebr k\u00ebt\u00eb rajon. Gjat\u00eb k\u00ebsaj ekspedite ai b\u00ebri disa vizita edhe n\u00ebp\u00ebr qytetet dhe fshatrat shqiptare t\u00eb Dardanis\u00eb lindore dhe la disa sh\u00ebnime me r\u00ebnd\u00ebsi p\u00ebr popullin ton\u00eb dhe organizimin e kuvendeve popullore q\u00eb ai i quan kuvende dardane. Gjat\u00eb shkrimeve t\u00eb tij Hahn ka shkruar edhe disa t\u00eb dh\u00ebna p\u00ebr Mal\u00ebsin\u00eb e Gallapit ku e p\u00ebrmend dhe organizimin e popullat\u00ebs shqiptare n\u00eb Prapashtic\u00eb dhe fshatra tjera.<\/p>\n

Mal\u00ebsin\u00eb e Gallapit ai e ndan\u00eb n\u00eb rajone duke pohuar se n\u00eb Gallapin e Ep\u00ebrm shtrihen 19 fshatra q\u00eb mbajn\u00eb kuvendet e tyre n\u00eb Xhamin\u00eb e Prapashtic\u00ebs.24<\/sup> Sipas Hahnit n\u00eb Gallapin e Posht\u00ebm mblidhen dhe b\u00ebjn\u00eb kuvendet e tyre 21 fshatrat n\u00eb af\u00ebrsi t\u00eb Sfirc\u00ebs. Kuvendet popullore vazhdonin edhe n\u00ebp\u00ebr fshatra tjera ku Hahni e p\u00ebrmend edhe kuvendin e 20 fshatrave q\u00eb mbahej n\u00eb fshatin Orllan. Nga ky sh\u00ebnim, mund t\u00eb shihet se shqiptar\u00ebt dardane mbajn\u00eb kuvendet popullore, ashtu si\u00e7 b\u00ebjn\u00eb mal\u00ebsor\u00ebt e atdheut, por, mjerisht, n\u00eb Prishtin\u00eb nuk mbaheshin. Hahn shkruan se shqiptar\u00ebt dardan, si shqiptar\u00ebt n\u00eb zonat malore t\u00eb Mirdit\u00ebs e atdheut jan\u00eb t\u00eb ndar\u00eb n\u00eb fise, por uniteti fisnor k\u00ebtu \u00ebsht\u00eb m\u00eb i dob\u00ebt. Krasniq\u00ebt shtrihen kryesisht rreth Prishtin\u00ebs dhe p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb pothuajse t\u00eb gjith\u00eb popullsin\u00eb myslimane t\u00eb atij qyteti.25<\/sup> Nga kjo kuptojm\u00eb se n\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb kishte marr\u00eb fund myslimanizmi i fisit Krasniqe dhe fiseve tjera n\u00eb Prishtin\u00eb dhe rrethin\u00eb. Kjo e dh\u00ebn\u00eb e Hahnit ka r\u00ebnd\u00ebsi sepse kuvendet popullore n\u00eb fshatrat e Gallapit i quan kuvende dardane m\u00eb \u00e7ka d\u00ebshmohet autoktonia dhe origjina e lasht\u00eb dardane e k\u00ebsaj popullate.<\/p>\n

Sa i p\u00ebrket kuvendit popullor\u00eb q\u00eb Hahni e p\u00ebrmend n\u00eb Xhamin\u00eb e Prapashtic\u00ebs un\u00eb mendoj\u00eb se pik\u00ebrisht kjo ishte koha kur banor\u00ebt e Prapashtic\u00ebs p\u00ebrfundimisht e pranuan myslimanizmin dhe adaptuan hap\u00ebsir\u00ebn e kish\u00ebs s\u00eb vjet\u00ebr si xhami. Historia serbe q\u00eb nga shekulli XIX ishte n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb projekteve pansllaviste dhe kjo ka ndikuar q\u00eb gjat\u00eb p\u00ebrkthimit t\u00eb dokumenteve origjinale nga gjuh\u00ebt e huaja n\u00eb gjuh\u00ebn serbe u b\u00ebn\u00eb mjaft\u00eb shum\u00eb ndryshime t\u00eb em\u00ebrtimeve. N\u00eb munges\u00eb t\u00eb dokumenteve origjinale dua t\u00eb them se sa i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm \u00ebsht\u00eb hulumtimi i disa burimeve t\u00eb p\u00ebrkthyera prej disa autor\u00ebve, p\u00ebrnjohja e terrenit dhe mbledhja e kujtes\u00ebs n\u00eb shtresat e gj\u00ebra popullore. Dhe n\u00ebse kam b\u00ebr\u00eb nj\u00eb pun\u00eb t\u00eb vlefshme p\u00ebr k\u00ebt\u00eb tem\u00eb jan\u00eb burimet nga k\u00ebta tre faktor\u00eb t\u00eb p\u00ebrmbledhura n\u00eb nj\u00eb shkrim sado t\u00eb vog\u00ebl, por q\u00eb japin porosi se para se t\u00eb realizohen botime dhe dokumentar\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm p\u00ebr historin\u00eb ton\u00eb komb\u00ebtare duhet t\u00eb jemi t\u00eb v\u00ebmendsh\u00ebm q\u00eb mos t\u00eb ju sh\u00ebrbejm\u00eb pushtuesve tan\u00eb.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\n

PROJEKTET PANSLLAVISTE GJAT\u00cb VITEVE 1804 \u2013 1878 DHE ROLI I SHQIPTAR\u00cbVE N\u00cb ZBATIMIN E TYRE!<\/strong><\/h3>\n

Shkruan: Dr. QAZIM NAMANI<\/strong><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Prishtin\u00eb, 17. 07. 2016. N\u00eb shekullin XVIII Rusia fuqizohet duke u b\u00ebr\u00eb faktor i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb sken\u00ebn politike dhe ushtarake t\u00eb Evrop\u00ebs e sidomos n\u00eb Gadishullin Ilirik. N\u00eb fund t\u00eb shekullit XVIII dhe n\u00eb fillim t\u00eb shekullit XIX Qeveria ruse n\u00eb Ballkan shp\u00ebrndante para dhe kishte d\u00ebrguar prift\u00ebrinj rus p\u00ebr ta zhvilluar propagand\u00ebn kund\u00ebr Austris\u00eb dhe Turqis\u00eb. T\u00eb inspiruar nga propaganda ruse n\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb, Sava Tekelia dhe mitropoli i Karllovcit Stratimiroviqi kishin shprehur aspiratat e tyre p\u00ebr tu liruar nga Perandoria Osmane (P.O.) dhe p\u00ebr ta themeluar nj\u00eb perandori sllave n\u00eb Ballkan. N\u00eb vitin 1804 shp\u00ebrtheu kryengritja n\u00ebn udh\u00ebheqjen e Karagjorgje Petroviqit.<\/p>\n

Jovan Tomiq n\u00eb librin e tij mbi shqiptar\u00ebt shkruan se disa shqiptar\u00eb u b\u00ebn\u00eb shum\u00eb t\u00eb njohur n\u00eb kryengritjen e vitit 1804. Madje shum\u00eb studiues pajtohen se udh\u00ebheq\u00ebsi i k\u00ebsaj kryengritje, i pari i dinastis\u00eb s\u00eb Karagjorgjeviq\u00ebve, Karagjorgje Petroviq ishte me origjin\u00eb shqiptare. N\u00eb vitin 1806 filloi lufta turko-ruse q\u00eb zgjati 6 vite. Kjo luft\u00eb p\u00ebrfundoi n\u00eb vitin 1812, me marr\u00ebveshjen e arritur n\u00eb traktatin e Bukureshtit. Sipas nenit 8 t\u00eb k\u00ebtij traktati serb\u00ebve ju njiheshin disa privilegje. N\u00eb vitin 1808 u propozua projekti p\u00ebr ndarjen e territoreve t\u00eb Evrop\u00ebs jug-lindore nd\u00ebrmjet Rusis\u00eb, Franc\u00ebs dhe Austris\u00eb. Pas disfat\u00ebs s\u00eb Napoleon Bonapart\u00ebs me 1814 dhe themelimit t\u00eb Aleanc\u00ebs s\u00eb Shenjt\u00eb n\u00eb kongresin e Vjen\u00ebs 1815, me inicimin e Rusis\u00eb ku q\u00ebllimi i saj ishte p\u00ebr ti shuar dhe kontrolluar l\u00ebvizjet e popujve p\u00ebr pavar\u00ebsi q\u00eb kishin filluar n\u00eb Evrop\u00eb. Turqis\u00eb ju krijuan kushte t\u00eb volitshme q\u00eb ti shuaj\u00eb pashall\u00ebqet shqiptare. N\u00eb vitin 1815 doli ne sken\u00eb Millosh Obrenoviqi, i cili i nxitur nga Rusia e vazhdoi kryengritjen.<\/p>\n

Kara Gjorgji duke e par\u00eb forcimin e kryengritjes dhe dob\u00ebsimin e P.O. u kthye nga Austria me disa p\u00ebrkrah\u00ebs t\u00eb tij. N\u00eb af\u00ebrsi t\u00eb Beogradit Millosh Obrenoviqi s\u00eb pari e bastisi Kara Gjorgjin s\u00eb bashku me 16 p\u00ebrkrah\u00ebsit e tij dhe pastaj i vrau, ua preu kokat t\u00eb gjith\u00ebve dhe ia d\u00ebrgoi valiut, i cili m\u00eb pastaj ia d\u00ebrgoi port\u00ebs s\u00eb lart\u00eb n\u00eb Stamboll. N\u00eb vitin 1820 Millosh Obrenoviqit sulltani ia dha titullin knjaz, por Milloshi e refuzoi. M\u00eb von\u00eb Milloshi u pendua q\u00eb e kishte refuzuar titullin knjaz, andaj e d\u00ebrgoi n\u00eb Stamboll nj\u00eb delegacion p\u00ebr ta rip\u00ebrt\u00ebritur besnik\u00ebrin\u00eb e tij ndaj sulltanit. Sulltani ia lejoi q\u00eb Milloshi t\u00eb mbaj\u00eb nj\u00eb delegat n\u00eb Stamboll p\u00ebr ti p\u00ebrfaq\u00ebsuar serb\u00ebt. Pas deklarimit t\u00eb kryetarit amerikan James Monroe, m\u00eb 1823 para kongresit amerikan se duhet ndjekur principin Amerika Amerikan\u00ebve, tani m\u00eb u kuptua se Rusia nuk rrezikohej nga per\u00ebndimi. Duke i par\u00eb rrethanat t\u00eb volitshme Danillevski e krijoi iden\u00eb pansllaviste t\u00eb quajtur \u201cL\u00ebvizja filosllave\u201d.<\/p>\n

Millosh Obrenoviqi luante nj\u00eb politik\u00eb dyfytyr\u00ebshe dhe q\u00ebllim kryesor e kishte shp\u00ebrnguljen e shqiptar\u00ebve nga 6 nahijet t\u00eb cilat n\u00eb at\u00eb koh\u00eb ishin jasht\u00eb kufijve t\u00eb Serbis\u00eb q\u00eb e fitoi autonomin n\u00eb vitin 1830. N\u00eb vitin 1824 Milloshi shp\u00ebrnguli nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb madh t\u00eb shqiptar\u00ebve nga Aleksinci. Gjat\u00eb k\u00ebtyre viteve shum\u00eb shqiptar ishin shp\u00ebrngulur nga Beogradi, Kraleva, Uzhica, dhe qytete tjera t\u00eb Serbis\u00eb s\u00eb sotme. N\u00eb vitin 1826 me zhdukjen e sistemit ushtarak t\u00eb jeni\u00e7er\u00ebve mbeti pa forca ushtarake te rregullta. K\u00ebto reforma n\u00eb ushtri i kund\u00ebrshtuan pashallar\u00ebt konservativ\u00eb shqiptar\u00eb dhe tjer\u00eb. Mustafa Pasha k\u00ebrkonte ti forcoj\u00eb lidhjet me feudal\u00ebt e Bosnj\u00ebs. P\u00ebr q\u00ebndrimin e tij ai e fitoi mb\u00ebshtetjen nga Rusia. Mustafa Pasha k\u00ebrkoi t\u00eb forcoj\u00eb lidhjet me Millosh Obrenoviqin n\u00eb Serbi. Mustafa Pasha k\u00ebrkonte p\u00ebrkrahjen e Rusis\u00eb p\u00ebrmes knjazit t\u00eb Serbis\u00eb \u2013 Milloshit.<\/p>\n

Mustafa Pasha k\u00ebrkonte 500.000 grosh nga knjaz i Serbis\u00eb Milloshi, por ai me k\u00ebshilla t\u00eb rus\u00ebve ia ofroi gjysm\u00ebn e grosh\u00ebve t\u00eb k\u00ebrkuar duke i propozuar Mustafa Pash\u00ebs se kur ta merr Sofjen ti lejohet Milloshit q\u00eb ta merr qytetin e Nishit. Qyteti i par\u00eb q\u00eb Serbia at\u00eb koh\u00eb e mori ishte Krusheci q\u00eb n\u00eb at\u00eb koh\u00eb ishte me nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb madh t\u00eb banor\u00ebve shqiptar\u00eb. Kur filloi lufta Ruso-Turke n\u00eb vitin 1828 Rusia p\u00ebrmes knjaz Milloshit k\u00ebrkoi q\u00eb Mustafa Pasha t\u00eb mos ky\u00e7et n\u00eb k\u00ebt\u00eb luft\u00eb me premtim se n\u00eb rast fitoreje do ta b\u00ebnte zot\u00ebrues t\u00eb gjitha trevave shqiptare. Mustafa Pasha duke mos dashur t’i nd\u00ebrpres\u00eb raportet me Sulltan Mahmudin e II, trupat e tij i d\u00ebrgoi me vones\u00eb n\u00eb frontin Ruso-turk duke u arsyetuar para Sulltanit se trupat e tij nuk kan\u00eb p\u00ebrgatitje t\u00eb duhura t\u00eb hyjn\u00eb n\u00eb luft\u00eb gjat\u00eb stin\u00ebs s\u00eb dimrit dhe se do t\u00eb ky\u00e7et n\u00eb pranver\u00eb.<\/p>\n

Ky\u00e7ja e Mustafa Pash\u00ebs me vones\u00eb n\u00eb luft\u00eb ia mund\u00ebsoi ushtris\u00eb ruse q\u00eb t\u00eb dep\u00ebrtoi n\u00eb territorin e Bullgaris\u00eb s\u00eb sotme. Kjo gjendje i detyroi Turqin\u00eb dhe Rusin\u00eb q\u00eb t\u00eb lidhin marr\u00ebveshje p\u00ebr paqe. N\u00eb konferenc\u00ebn e paqes rus\u00ebt fare nuk e p\u00ebrmendin autonomin\u00eb p\u00ebr shqiptar\u00ebt. Mustafa Pasha i revoltuar me 20.000 ushtar\u00eb ju kund\u00ebrvu ushtris\u00eb ruse n\u00eb rrethin\u00ebn e Arnaut Kaleshit me 4 tetor 1829. Mustafa Pasha p\u00ebsoi humbje dhe i nd\u00ebrpreu raportet me Rusin\u00eb. Rusia duke e par\u00eb dob\u00ebsimin e P. O. k\u00ebrkoi q\u00eb t\u00eb rishqyrtohet traktati i Bukureshtit, me \u00e7\u2019rast ju dhan\u00eb disa privilegje shtes\u00eb vllah\u00ebve dhe serb\u00ebve. Serbis\u00eb ju njoh autonomia dhe ju mund\u00ebsua zgjerimi i kufijve n\u00eb d\u00ebm t\u00eb trevave shqiptare.<\/p>\n

N\u00eb vitin 1835 Milloshi vizitoi Stambollin, nd\u00ebrsa u detyrua t\u00eb jep dor\u00ebheqje (1839) duke ia l\u00ebshuar vendin te birit t\u00eb tij Mihailit i cili po ashtu u soll n\u00eb Stamboll u nderua jasht\u00ebzakonisht shum\u00eb dhe iu dha dekorata dhe diamante nga vet\u00eb sulltani. Serb\u00ebt q\u00eb n\u00eb vitin 1836 kishin arritur p\u00eblqimin nga Perandoria Osmane q\u00eb t\u00eb hapin dy shkolla fillore n\u00eb Prizren. N\u00eb vitin 1848 serb\u00ebt kishin hapur shkolla edhe ne Gjakov\u00eb, Pej\u00eb, Vushtrri dhe Gra\u00e7anic\u00eb. Programi pansllavist i hartuar nga A. S. Homajkovi \u201cP\u00ebr t\u00eb vjetr\u00ebn dhe t\u00eb ren\u00eb\u201d q\u00eb u botua n\u00eb vitin 1839, pastaj projekti p\u00ebr themelimin e nj\u00eb perandorie pansllaviste hartuar nga Nikollaj Danillevski i cili parashihte shpalljen e patrikut t\u00eb Mosk\u00ebs person q\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebson zotin n\u00eb tok\u00eb, synonin q\u00eb t\u00eb zgjerohen n\u00eb d\u00ebm t\u00eb tokave shqiptare. K\u00ebto projekte u inspiruan n\u00eb idet\u00eb pansllaviste t\u00eb \u00c7artoriskit dhe Franjo Zahut p\u00ebr p\u00ebrqendrimin e sllav\u00ebve t\u00eb Ballkanit n\u00eb nj\u00eb perandori. Bazuar n\u00eb k\u00ebto projekte dhe ide u p\u00ebrpiluan n\u00eb vitin 1844 \u201cNacertanja\u201d e Ilia Garashaninit, \u201cMegalo idea\u201d greke e Jani Kol\u00ebs dhe programi i \u201cOto\u00e7enstvos\u201d bullgare.<\/p>\n

Me projektin e Nacertanjes serb\u00ebt b\u00ebnin propagand\u00eb se nuk po b\u00ebnin di\u00e7ka t\u00eb re, vet\u00ebm se po i p\u00ebrt\u00ebrijn\u00eb tokat e gjysh\u00ebrve t\u00eb tyre dhe ky program nuk mb\u00ebshtetej n\u00eb parim popullor apo komb\u00ebtar, por n\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn historike. Serbia i p\u00ebrfshiu trevat shqiptare veriore n\u00eb planin e saj nacional dhe propagandistik pas aprovimit t\u00eb projektit \u201cNacertanje\u201d t\u00eb Garashaninit t\u00eb vitit 1844. Dokumentet arkivore t\u00eb k\u00ebsaj kohe tregojn\u00eb se Serbia pas projektit t\u00eb Garashaninit filloi t\u00eb ndihmoi p\u00ebrt\u00ebritjen e kishave, manastireve dhe shkollave n\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb veriore. Ilia Garashanini q\u00eb n\u00eb vitin 1844 e d\u00ebrgoi Stefan Verkoviqin n\u00eb trevat shqiptare p\u00ebr t\u00eb mbledh\u00eb t\u00eb dh\u00ebna dhe p\u00ebr t\u00eb vu kontakte me personalitete shqiptare. Garashanini kishte vu kontakte dhe me njer\u00ebz me ndikim ne trevat tjera t\u00eb Ballkanit dhe nj\u00ebri nd\u00ebr ta ishte Matija Bani nga Dubrovniku i cili s\u00eb shpejti u b\u00eb nj\u00ebri nga personat m\u00eb t\u00eb dalluar t\u00eb propagand\u00ebs politike t\u00eb Serbis\u00eb pas Garashaninit.<\/p>\n

\"\" Serbia vendosi lidhje edhe me disa persona t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb veriore. N\u00eb vitin 1846 u v\u00ebn\u00eb kontaktet me priftin shqiptar Gasp\u00ebr Krasniqin, Bib\u00eb Dod\u00ebn dhe Naum Sidon me origjin\u00eb nga rrethi i Dibr\u00ebs i cili ishte vu n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb propagand\u00ebs ruse. Gasp\u00ebr Krasniqi mbante korospodenc\u00eb me Garashaninin n\u00eb gjuh\u00ebn latine. N\u00eb vitin 1848 n\u00eb Beograd u themelua klubi demokratik pan sllavist, nd\u00ebrsa n\u00eb vitin 1849 u hartua kushtetuta e propagand\u00ebs politike. Gjat\u00eb viteve 1852-53 u keq\u00ebsuan marr\u00ebdh\u00ebniet serbo-malazeze, nd\u00ebrsa n\u00eb prag t\u00eb luft\u00ebs s\u00eb Krimes\u00eb 1853-1856 u keq\u00ebsuan edhe raportet serbo-ruse sepse Rusia nd\u00ebrhynte me dhun\u00eb n\u00eb pun\u00ebt e brendshme t\u00eb Serbis\u00eb. Rusia e shkarkoi nga detyra Ilia Garashaninin dhe Serbia u detyrua t\u00eb pranoi k\u00ebrkesat e Rusis\u00eb. Pas luft\u00ebs s\u00eb Krimes\u00eb n\u00eb vitin 1856 u lidh\u00eb traktati i Parisit. Rusia shfaqi synimet e saj p\u00ebr mbrojtjen e popullat\u00ebs s\u00eb krishter\u00eb n\u00eb lindje. N\u00eb vitin 1868 u formua k\u00ebshilli arsimor p\u00ebr ndihm\u00eb shkollave dhe m\u00ebsuesve serb n\u00eb trevat shqiptare q\u00eb ishin n\u00eb sundimin e Perandoris\u00eb Osmane. Shkollat laike serbe n\u00eb at\u00eb koh\u00eb punonin sipas planit e programit t\u00eb shkollave t\u00eb Serbis\u00eb duke p\u00ebrdorur tekste t\u00eb nj\u00ebjta, organizim, metodat e m\u00ebsimit dhe administrimit. N\u00eb trevat shqiptare u hap\u00ebn shkolla t\u00eb reja me m\u00ebsuesit Nikolla Musolini, Millan Kovaqeviq dhe Millan Popoviq. N\u00eb k\u00ebto shkolla nx\u00ebn\u00ebsit fitonin njohuri m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha se n\u00eb disa shkolla n\u00eb Serbi. Rusia e kishte em\u00ebruar Ivan Stepanoviq Jastrebovin n\u00eb detyra t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme diplomatike n\u00eb Shkod\u00ebr dhe Prizren.<\/p>\n

N\u00eb Sarajev\u00eb si diplomat rus\u00eb ishte em\u00ebruar Hilferdingu i edukuar n\u00eb frym\u00ebn pan sllaviste ruse. Koordinimi i aktiviteteve politike dhe diplomatike mes Ignjatevit, Hilferdingut dhe diplomatit rus Jastrebovit i cili veproi n\u00eb trevat shqiptare frym\u00ebzuan nacionalizmin serb n\u00eb koh\u00ebn e kriz\u00ebs lindore p\u00ebr pushtimin e territoreve q\u00eb banoheshin me popullat\u00eb autoktone shqiptare N\u00eb vitin 1860\/61 Qeveria greke ju drejtua Qeveris\u00eb serbe p\u00ebr lidhjen e aleanc\u00ebs s\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt p\u00ebr ndarjen e territoreve n\u00eb Ballkan. Princi i Serbis\u00eb Mihajli deri sa u vra n\u00eb qershor t\u00eb vitit 1868 kishte vendosur lidhje me disa individ konservativ shqiptar si: Naum Sido, Xhelal pash\u00eb Zogu etj., t\u00eb cil\u00ebt ishin b\u00ebr\u00eb vegla t\u00eb tij. Serbia p\u00ebr t\u00eb vepruar nd\u00ebr shqiptar\u00ebt e Shqip\u00ebris\u00eb Veriore, e kishte ngarkuar priftin katolik Franc Maurin me origjin\u00eb sllovene nga Gorica. Mauri e m\u00ebsoi gjuh\u00ebn shqipe kur sh\u00ebrbeu si ipeshk\u00ebv katolik n\u00eb Shkod\u00ebr. Ai interesohej q\u00eb t\u00eb p\u00ebrfitoi disa personalitete t\u00eb dalluara shqiptare p\u00ebr t\u00eb punuar n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb propagand\u00ebs politike t\u00eb Serbis\u00eb.<\/p>\n

Mauri nd\u00ebr shqiptar pohonte se Serbia do ti ndihmonte shqiptar\u00ebt p\u00ebr tu liruar nga P.O. Ai ia doli t\u00eb bind\u00eb disa krer\u00eb shqiptar p\u00ebr t\u00eb bashk\u00ebpunuar me Serbin\u00eb si: Mirash Hasin, kreu i Hotit, Prenk Staka, kreu i Kelmendit, si dhe krer\u00ebt e kastratit, Triepshit, Traboin\u00ebs e Grud\u00ebs. Mauri pohonte para shqiptar\u00ebv\u00eb se Serbia nuk kishte q\u00ebllime t\u00eb k\u00ebqija ndaj shqiptar\u00ebve k\u00ebshtu q\u00eb n\u00eb vitin 1866 ai p\u00ebrfitoi edhe disa krer\u00eb tjer\u00eb. Pas misionit t\u00eb tij Mauri u kthye n\u00eb Beograd i cili e p\u00ebrshkroi nj\u00eb raport n\u00eb gjuh\u00ebn gjermane, n\u00eb t\u00eb cilin e nxjerr n\u00eb pah esenc\u00ebn e politik\u00ebs s\u00eb Serbis\u00eb si dhe gjendjen ekzistuese nd\u00ebr shqiptar. N\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb n\u00ebp\u00ebr trevat shqiptare ishin d\u00ebrguar shum\u00eb studiues sllav t\u00eb cil\u00ebt si detyr\u00eb e kishin t\u00eb p\u00ebrshkruajn\u00eb gjurm\u00ebt e lasht\u00ebsis\u00eb s\u00eb kultur\u00ebs dhe civilizimit.<\/p>\n

Nd\u00ebr ta mund t\u00eb p\u00ebrmendim M.S. Milojevic i cili me ndihm\u00ebn dhe shoq\u00ebrimin e plakut Zymer t\u00eb cilin edhe e quante “Zymeri i jon\u00eb” i kishte shkruar tri fletore t\u00eb cilat i botoi n\u00eb Beograd n\u00eb vitin 1871. N\u00eb muajin shkurt t\u00eb vitit 1868 p\u00ebr t\u00eb lidh\u00eb bes\u00ebn e bashk\u00ebpunimit me Serbin\u00eb te Mihajli n\u00eb Beograd shkuan 5 shqiptar: Kurtaliu i Matit i cili vdes pas 2-3 dite q\u00eb kthehet dhe varroset si “turk”, Ahmet \u00c7etani nga fshati Bederian\u00eb, Zahir Isufi nga Macukuli, Mer Kalici nga Selita, Hasan Beu nga Dibra e ep\u00ebrme, dhe n\u00eb fund t\u00eb sundimit t\u00eb Mihailit n\u00eb Beograd shkoi Leka Plak, v\u00ebllai i tij dhe djali Prenku nga Podgorica. K\u00ebta shqiptar q\u00eb shkuan n\u00eb Beograd i dhan\u00eb bes\u00ebn Mihailit se nuk do t\u00eb luftojn\u00eb kund\u00ebr Malit t\u00eb Zi, bullgar\u00ebve dhe grek\u00ebve dhe se do t\u00eb bashk\u00ebpunojn\u00eb me serb\u00ebt. Sipas burimeve arkivore serbe v\u00ebrehet se Mihajli ju paska dh\u00ebn\u00eb dhurata t\u00eb ndryshme dhe nga 250 dukat.<\/p>\n

Mark Milani p\u00ebr shqiptar\u00ebt shkruan se nga praktika \u00ebsht\u00eb v\u00ebrtetuar se shqiptarin ma leht\u00eb mund ta pushtosh me t\u00eb mir\u00eb se sa me t\u00eb keq. Mark Milani shkruan shqiptarit duhet ti k\u00ebrkosh bes\u00eb, fjal\u00ebn e nderit ta p\u00ebrvet\u00ebsosh me ndonj\u00eb dhurat\u00eb e pozit\u00eb t\u00eb vog\u00ebl, sidomos parin\u00eb e fisit dhe t\u00eb fes\u00eb, pastaj ai do t\u00eb sh\u00ebrbej sipas qejfit t\u00ebnd, madje edhe kund\u00ebr interesave t\u00eb tij komb\u00ebtare, ai “do t\u00eb futet n\u00eb uj\u00eb dhe n\u00eb zjarr p\u00ebr ty”. N\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb k\u00ebta jan\u00eb individ t\u00eb tipit t\u00eb Sokol Bacit, Ujkiqve, Iveziqve, Kukiqve dhe njerz\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb ngjash\u00ebm, q\u00eb p\u00ebr nj\u00eb grusht groshash dhe nj\u00eb uniform\u00eb t\u00eb vjetruar me pulla vezulluese laramane t\u00eb xhandar\u00ebve t\u00eb “Knjazit”, e kan\u00eb hedhur qeleshen e bardh\u00eb dhe e kan\u00eb v\u00ebn\u00eb mbi sy kapic\u00ebn e zez\u00eb, p\u00ebr tu b\u00ebr\u00eb k\u00ebshtu veg\u00ebl qorre e politik\u00ebs shoviniste t\u00eb Kral Nikoll\u00ebs.<\/p>\n

K\u00ebto lidhje me Beogradin u rip\u00ebrt\u00ebrin\u00eb edhe pas vdekjes s\u00eb Mihajlit, k\u00ebshtu q\u00eb n\u00eb dhjetor t\u00eb vitit 1868 n\u00eb Beograd shkoi Xhelal pash\u00eb Zogu, i cili e vizitoi edhe Kragujevcin dhe ishte mysafir n\u00eb sht\u00ebpin\u00eb e Milivoje Bllaznoviqit, minist\u00ebr i njohur serb n\u00eb at\u00eb koh\u00eb. Xhelal Pasha n\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb zhvillonte bisedime p\u00ebr situat\u00ebn n\u00eb viset Shqiptare edhe me gjeneralin rus Ignijatevin.<\/p>\n

\"\" Xhelal Pasha Zogu<\/strong><\/p>\n

Xhelal Pasha<\/strong> n\u00eb vitin 1868 i kishte nd\u00ebrpre raportet me Turqin\u00eb dhe tani plot\u00ebsisht i sh\u00ebrbente Serbis\u00eb. N\u00eb mars t\u00eb vitit 1868 Xhelal Pasha e kishte n\u00ebnshkruar futjen n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb propagand\u00ebs serbe me kusht q\u00eb t\u00eb vendosej diku n\u00eb shtetet Evropiane. Me 5 mars 1869 ai udh\u00ebtoi p\u00ebr Cyrih, pranoi t\u00eb nd\u00ebrroi emrin e mbiemrin dhe t\u00eb quhet Stanko Ivanov, bashk\u00ebpun\u00ebtori i tij si duket shqiptar e mori emrin Avram. Qeveria serbe k\u00ebtyre 2 shqiptar\u00ebve jua caktoi shoq\u00ebruesin tjet\u00ebr i cili quhej Gjorgje Dimitrijeviq nga Sarajeva. Xhelali kishte p\u00ebr detyr\u00eb q\u00eb nga Cyrihu t\u00eb d\u00ebrgoi letra n\u00eb adres\u00eb t\u00eb tregtarit Arsenije Llukiq n\u00eb Beograd, kurse brenda letr\u00ebs t\u00eb shkruaj se ma n\u00eb fund letra duhet ti d\u00ebrgohet Milovan Vojinoviqit. Beogradi Xhelalin e paguante 120 dukat n\u00eb muaj nd\u00ebrsa Gjorgje Dimitrijeviqin 10 dukat.<\/p>\n

N\u00eb vitin 1870 Austro-Hungaria i ofroi qeveris\u00eb serbe projekt propozimin p\u00ebr marr\u00ebveshje dhe aleanc\u00eb kund\u00ebr Perandoris\u00eb Osmane. Serbia edhe gjat\u00eb vitit 18711874 k\u00ebrkoi t\u00eb vazhdohen kontaktet me disa krer\u00eb fisesh e feudal\u00ebsh t\u00eb luhatsh\u00ebm si\u00e7 ishin: – Xhelal Pash\u00eb Zogu nga Mati, – Ali Ag\u00eb Galiqi nga Rozhaja, – Ibrahim Zajmi nga Peja, – Hasan Koka i Matit, – Kapiten Marku i Mirdit\u00ebs, – V\u00ebllai i Bib Dod\u00ebs, – ndoshta edhe Leka i Podgoric\u00ebs.<\/p>\n

Me 8 korrik t\u00eb vitit 1876 pik\u00ebrisht 6 dit\u00eb pasi kishte filluar lufta Serbo-malazeze kund\u00ebr Perandoris\u00eb Osmane u lidh marr\u00ebveshja e Rajhshtatit, e formatizuar me konventat e Budapestit me 15 janar t\u00eb vitit 1877 q\u00eb kishin si q\u00ebllim ndarjen e Ballkanit. N\u00eb k\u00ebto rrethana Vilajeti i Kosov\u00ebs u formua n\u00eb vitin 1877 me qend\u00ebr n\u00eb Prizren. N\u00eb baz\u00eb t\u00eb rrethanave politike dhe burimeve t\u00eb shkruara n\u00eb em\u00ebrtimin e Vilajetit t\u00eb Kosov\u00ebs luajti rol ndikimi i Rusis\u00eb dhe politika pansllaviste q\u00eb Rusia i zbatonte p\u00ebrmes ambasadorit t\u00eb em\u00ebruar n\u00eb vitin 1864 n\u00eb Stamboll Nikola Pavlovic Ignatievit, i cili iu ofrua shum\u00eb sulltanit sa nj\u00eb dit\u00eb padishahu tha: Nuk paskam mik tjet\u00ebr t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb p\u00ebrve\u00e7 ambasadorit rus. Igniatevi p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb shkurt\u00eb shk\u00ebputi bullgar\u00ebt dhe serb\u00ebt nga vart\u00ebsia fetare e patriarkales n\u00eb Stamboll. Rusia e kishte fituar p\u00ebrkrahjen nga t\u00eb krishter\u00ebt q\u00eb jetonin n\u00eb Perandorin\u00eb Osmane, kurse n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr e kishte b\u00ebr\u00eb p\u00ebr veti edhe opinionin politik t\u00eb Evrop\u00ebs, k\u00ebshtu q\u00eb me 12 prill t\u00eb vitit 1877 i shpalli luft\u00eb P.O. Serbia e nxitur nga Rusia e filloi luft\u00ebn me 2 dhjetor 1877.<\/p>\n

Ushtria serbe e ndihmuar nga vullnetar\u00ebt rus\u00eb arriti me shpejt\u00ebsi t\u00eb pushtoj\u00eb trevat shqiptare t\u00eb Sanxhakut t\u00eb Nishit q\u00eb nga Piroti, Nishi, Prokupla, Kushumlia, Leskoci, Vranja duke dep\u00ebrtuar n\u00eb drejtim t\u00eb Jabllanic\u00ebs s\u00eb ep\u00ebrme. Gjat\u00eb k\u00ebsaj ekspedite ushtria serbe b\u00ebri shum\u00eb vrasje therje e djegie masive t\u00eb popullat\u00ebs s\u00eb pambrojtur autoktone shqiptare. P\u00ebrve\u00e7 qyteteve gjat\u00eb k\u00ebsaj lufte u shp\u00ebrngul\u00ebn rreth 700 fshatra shqiptare. N\u00eb janar t\u00eb vitit 1878 Milan Obrenoviqi e kishte marr\u00eb n\u00eb kontroll qytetin e Nishit. Sahit Pasha nga Llapashtica e Medvegj\u00ebs duke e par\u00eb se \u00e7do gj\u00eb kishte p\u00ebrfunduar me 22 janar t\u00eb vitit 1878, e braktisi ushtrin\u00eb turke dhe k\u00ebrkonte t\u00eb hyj\u00eb n\u00eb bisedime me oficer\u00eb serb\u00eb dhe me vet Milan Obrenoviqin. Sahit Pasha m\u00eb dat\u00ebn 29 janar t\u00eb vitit 1878 u takua n\u00eb qytetin e Nishit me Milan Obrenoviqin. Gjat\u00eb takimit u arrit marr\u00ebveshja q\u00eb Sahit Pasha t\u00eb ftoj\u00eb shqiptar\u00ebt q\u00eb ti nd\u00ebrpresin t\u00eb gjitha luftimet kund\u00ebr forcave serbe. Forcat serbe arrit\u00ebn t\u00eb dep\u00ebrtojn\u00eb n\u00eb shum\u00eb fshatra tjera shqiptare.<\/p>\n

Sahit Pasha u kthye ne fshatin Llapashtic\u00eb t\u00eb Medvegj\u00ebs dhe i ftoi q\u00eb t\u00eb mos shp\u00ebrngulen shqiptar\u00ebt e fshatrave Llapashtic\u00eb, Kapit, Tupall\u00eb, Dediq, Gjylekresht\u00eb, Siarin\u00eb, Sfirc\u00eb, dhe G\u00ebrbac. N\u00eb k\u00ebt\u00eb luft\u00eb ushtria ruse e mundi ushtrin\u00eb turke dhe arriti n\u00eb Sh\u00ebn Stefan, 9 km n\u00eb per\u00ebndim t\u00eb Stambollit. Duke e par\u00eb rrezikun e Rusis\u00eb m\u00eb 31 janar t\u00eb vitit 1878, flota angleze erdhi n\u00eb Marmara. Qeveria turke u detyrua t\u00eb n\u00ebnshkruaj traktatin me Rusin\u00eb, ku Turqia duhej t\u00eb hiqte dor\u00eb nga Rumelia. Traktatin m\u00eb 3 mars 1878 e firmos\u00ebn delegat\u00ebt nga pala turke Safet Pasha dhe Abdullah Beu ambasador n\u00eb Berlin, nd\u00ebrsa nga ana ruse ambasadori i Rusis\u00eb n\u00eb Stamboll Igniatevi dhe Nelidovi. Kjo ishte nj\u00eb fitore e madhe p\u00ebr pansllavist\u00ebt, sepse Rusia tani e mori n\u00eb kontroll nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb detit Mesdhe. Traktatin e Sh\u00ebn Stefanit e kund\u00ebrshtoi Anglia, Gjermania dhe Austria duke k\u00ebrkuar q\u00eb t\u00eb organizohet nj\u00eb konferenc\u00eb e re. M\u00eb 13 qershor 1878 u mbajt Kongresi i Berlinit.<\/p>\n

Nd\u00ebr pikat kryesore t\u00eb k\u00ebtij traktati ishin: 1. Pavar\u00ebsia e Rumanis\u00eb, Serbis\u00eb dhe Malit t\u00eb Zi, k\u00ebtyre t\u00eb dyjave duke iu mund\u00ebsuar zgjerimin e kufijve n\u00eb d\u00ebm t\u00eb trojeve shqiptare. 2. Okupimi i p\u00ebrkohsh\u00ebm i Bosnj\u00ebs dhe Hercegovin\u00ebs nga Austro-Hungaria. 3. Formimi i Bullgaris\u00eb si principat\u00eb autonome. Duke e par\u00eb rrezikun m\u00eb 10 qershor 1878 delegat\u00ebt e t\u00eb gjitha trevave shqiptare e formuan Lidhjen Shqiptare t\u00eb Prizren. Sahit Pasha nga Llapashtica e Medvegj\u00ebs pasi arriti q\u00eb ta mbroj\u00eb nj\u00eb b\u00ebrtham\u00eb t\u00eb vog\u00ebl t\u00eb shqiptar\u00ebve n\u00eb k\u00ebto fshatra, ai u inkuadrua n\u00eb jet\u00ebn politike t\u00eb Serbis\u00eb. Me formimin e komunave t\u00eb reja u em\u00ebrua kryetar komune n\u00eb Buc\u00eb-Ramabaj\u00eb, dhe pas suprimimit t\u00eb saj u zgjodh kryetar i komun\u00ebs s\u00eb Medvegj\u00ebs. Pas mbetjes n\u00ebn Serbi, Halil Islami nga Sfirca ishte zgjedhur deputet n\u00eb Parlamentin e Serbis\u00eb n\u00eb koh\u00ebn e princit Milan Obrenoviqit.<\/p>\n

*** Nga kjo q\u00eb u p\u00ebrmend m\u00eb lart\u00eb mund\u00eb t\u00eb pohohet se shqiptar\u00ebt gjat\u00eb k\u00ebsaj periudhe nuk ishin koordinuar sa duhet mes veti, por as t\u00eb pozicionuar si duhej n\u00eb sken\u00ebn e politik\u00ebs nd\u00ebrkomb\u00ebtare. P\u00ebr\u00e7arja e shqiptar\u00ebve u shfryt\u00ebzua shum\u00eb mir\u00eb nga fqinj\u00ebt e tyre, por edhe nga Rusia dhe Perandoria Osmane K\u00ebshtu Kongresi i Berlinit i gjeti shqiptar\u00ebt t\u00eb p\u00ebr\u00e7ar\u00eb dhe pa platform\u00eb unike komb\u00ebtare, kjo b\u00ebri q\u00eb Kongresi i Berlinit ti injoroi ata, duke deklaruar se Shqip\u00ebria \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb nocion gjeografik dhe asgj\u00eb m\u00eb tep\u00ebr!<\/em><\/p>\n

\n

Politika Serbe dhe p\u00ebrvet\u00ebsimi i Historis\u00eb p\u00ebrmes objekteve t\u00eb kultit n\u00eb Kosov\u00eb<\/strong> (Dokumente<\/em>)<\/h3>\n

Dr. Qazim NAMANI<\/strong><\/p>\n

Pas Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore, n\u00eb Kosov\u00eb u aplikuan kriteret e nj\u00ebanshme p\u00ebr shpalljen e monumenteve n\u00eb mbrojtje shtet\u00ebrore duke p\u00ebrdorur politika dhe metodologji jo shkencore. N\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb u rr\u00ebnuan komplekse t\u00eb vjetra qytetare n\u00eb t\u00eb gjitha qytetet urbane t\u00eb Kosov\u00ebs, u p\u00ebrvet\u00ebsuan kishat dhe prona t\u00eb shqiptar\u00ebve p\u00ebr rreth kishave, dhe u nd\u00ebrtuan kisha t\u00eb reja n\u00eb themelet e kishave t\u00eb vjetra mesjetare. Objektet e banimit t\u00eb shqiptar\u00ebve me ndikim n\u00eb jet\u00ebn politike dhe shoq\u00ebrore gjat\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore u konfiskuan, disa prej tyre u shfryt\u00ebzuan si objekte publike, kurse n\u00eb objektet tjera u vendos\u00ebn familje t\u00eb luft\u00ebrave dhe t\u00eb partis\u00eb komuniste t\u00eb Serbis\u00eb. Gjat\u00eb k\u00ebsaj periudhe nuk u kursyen edhe komplekset me varreza t\u00eb vjetra t\u00eb popullat\u00ebs shqiptare. Mbi varreza u nd\u00ebrtuan rrug\u00eb, objekte t\u00eb ndryshme, fabrika dhe parqe t\u00eb qyteteve.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Nga k\u00ebto parime, prej vitit 1947-1999 prioritet kishin objektet e kultit ortodoks dhe sht\u00ebpit\u00eb e banimit t\u00eb personaliteteve sllave t\u00eb luft\u00ebs. Kjo d\u00ebshmohet nga nj\u00eb let\u00ebr, t\u00eb cil\u00ebn Milutin Foliqi ia d\u00ebrgon nj\u00eb gjenerali ushtarak menj\u00ebher\u00eb pas suprimimit t\u00eb autonomis\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs, m\u00eb 28 mars 1989. Letra t\u00eb cil\u00ebn Milutin Foliqi ia d\u00ebrgon gjeneralit ushtarak t\u00eb APJ-s\u00eb (Armat\u00ebs Popullore t\u00eb Jugosllavis\u00eb). N\u00eb let\u00ebr shkruan: \u201cShoku Gjeneral, me nj\u00eb vones\u00eb t\u00eb madhe po ua d\u00ebrgoj tekstin p\u00ebr historin\u00eb e Kosov\u00ebs dhe Metohis\u00eb, q\u00eb moti ju kam premtuar. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb dhe fatin e tij n\u00eb Mitrovic\u00ebn e Titos nuk kam zbuluar di\u00e7ka t\u00eb re, por kjo nuk e p\u00ebrjashton mund\u00ebsin\u00eb p\u00ebr hulumtime t\u00eb m\u00ebtejme. Kaq p\u00ebr tash, shpresoj se do t\u00eb takohemi n\u00eb Sutomore n\u00ebse lirohem nga obligimet q\u00eb kam k\u00ebt\u00eb vit. P\u00ebrsh\u00ebndetma shum\u00eb t\u00eb dashurin tim, Kirka Novoviqin, dhe t\u00eb gjith\u00eb tuajt\u201d. IV. \u201989, Milutini, Prishtin\u00eb.<\/p>\n

K\u00ebsaj letre i bashk\u00ebngjitet nj\u00eb dokument, ku n\u00eb pjes\u00ebn e par\u00eb prej tet\u00eb faqesh p\u00ebrshkruhen monumentet historike dhe kulturore p\u00ebrgjat\u00eb historis\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs, kurse n\u00eb tri faqet e fundit p\u00ebrshkruhen monumentet e Partis\u00eb komuniste t\u00eb Serbis\u00eb t\u00eb ngritura n\u00eb Kosov\u00eb gjat\u00eb shekullit XX, dhe historia e Kosov\u00ebs e shkruar n\u00eb tekst dymb\u00ebdhjet\u00eb faqe nga Milutin Foliqi. N\u00eb k\u00ebt\u00eb dokument v\u00ebrehet qart\u00eb se trash\u00ebgimia kulturore dhe historike e shqiptar\u00ebve n\u00eb Kosov\u00eb \u00ebsht\u00eb p\u00ebrvet\u00ebsuar si trash\u00ebgimi serbe, p\u00ebrderisa trash\u00ebgimia pes\u00eb shekullore n\u00ebn pushtimin e Perandoris\u00eb Osmane, \u00ebsht\u00eb cil\u00ebsuar si trash\u00ebgimi turke dhe me stil t\u00eb nd\u00ebrtimit oriental.<\/p>\n

K\u00ebtu p\u00ebrmenden vet\u00ebm me nj\u00eb fjali kullat e rrafshit t\u00eb Dukagjinit, pa i cil\u00ebsuar si trash\u00ebgimi t\u00eb popullat\u00ebs shqiptare. N\u00eb vitin 1992, gjat\u00eb masave t\u00eb dhunshme, u botuan edhe dy letra t\u00eb panjohura, t\u00eb cilat Todor Stankoviqi ia d\u00ebrgon Stojan Novakoviqit. K\u00ebto dy letra u botuan p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb n\u00eb revist\u00ebn \u201cGlasnik Bastina\u201d n\u00eb vitin 1992, n\u00eb Prishtin\u00eb. N\u00eb vijim po japim disa fragmente t\u00eb botuara: N\u00eb pron\u00eb t\u00eb Stojan Novakovi\u0107-it ruhen dy letra me t\u00eb dh\u00ebna interesante nga viti 1891, t\u00eb shkruara nga Todor Stankovi\u0107, at\u00ebher\u00eb konsull serb n\u00eb Prishtin\u00eb. Letra 1. Regjistrimi i fshatrave n\u00eb mes Novob\u00ebrd\u00ebs, Gjilanit e deri te kufiri me Serbin\u00eb n\u00ebp\u00ebr Krivarek\u00eb. Letra 2. Vendbanimet nd\u00ebrmjet hekurudh\u00ebs Prishtin\u00eb-Gjilan n\u00eb disa fshatra edhe tej vij\u00ebs s\u00eb hekurudh\u00ebs.<\/p>\n

N\u00eb baz\u00eb t\u00eb k\u00ebtyre letrave, Novakovi\u0107 ka k\u00ebrkuar nga Todor Stankovi\u0107 t\u00eb dh\u00ebna p\u00ebr fshatrat nd\u00ebrmjet Prishtin\u00ebs dhe kufirit t\u00eb at\u00ebhersh\u00ebm t\u00eb Serbis\u00eb, duke konsideruar se ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb rast i mir\u00eb p\u00ebr t\u00eb siguruar informata lidhur me popullat\u00ebn, kultur\u00ebn, gjurm\u00ebt e lasht\u00ebsis\u00eb dhe pozit\u00ebn gjeografike, duke i sh\u00ebnuar kishat dhe manastiret me v\u00ebmendje t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, me q\u00ebllim t\u00eb p\u00ebrvet\u00ebsimit t\u00eb historis\u00eb s\u00eb mesjet\u00ebs. Me an\u00eb t\u00eb k\u00ebtyre letrave, Todor Stankoviqi i ka mbledhur sh\u00ebnimet dhe ka i d\u00ebrguar t\u00eb dh\u00ebnat lidhur me struktur\u00ebn e popullat\u00ebs, duke iu kushtuar r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb kishave dhe manastireve.<\/p>\n

Stankoviqi, i lindur me 13 shkurt t\u00eb vitit 1852 dhe i shkolluar n\u00eb qytetin e Nishit, n\u00eb vitin 1871, punoi n\u00eb shtypshkronj\u00ebn e Vilajetit t\u00eb Kosov\u00ebs n\u00eb Prizren si redaktor i revist\u00ebs \u201cPrizreni\u201d, e cila u shtyp n\u00eb gjuh\u00ebn serbe dhe turke deri n\u00eb vitin 1875. Me largimin e qendr\u00ebs s\u00eb Vilajetit nga Prizreni, u nd\u00ebrpre edhe shtypja e revist\u00ebs dhe puna e shtypshkronj\u00ebs u bart n\u00eb qytetin e Manastirit dhe n\u00eb fund t\u00eb vitit 1875, me propozim t\u00eb Milosh Milojeviqit, Stankoviqi shkoi n\u00eb Carigrad me q\u00ebllim q\u00eb t\u00eb hap\u00eb shtypshkronj\u00ebn serbe. Gjat\u00eb luft\u00ebs s\u00eb viteve 18761878 ishte shum\u00eb aktiv si kryetar i rrethit t\u00eb qyteteve t\u00eb banuara me popullat\u00eb shqiptare n\u00eb Sanxhakun e Nishit.<\/p>\n

Rastin e shp\u00ebrnguljes s\u00eb popullat\u00ebs shqiptare nga Toplica, Nishi, Leskoci dhe rajoneve tjera i p\u00ebrmend edhe Milutin Foliqi n\u00eb p\u00ebrshkrimin e historis\u00eb s\u00eb Kosov\u00eb q\u00eb n\u00eb vitin 1989 ia d\u00ebrgon gjeneralit t\u00eb ushtris\u00eb. N\u00eb vitin 1890 n\u00eb Prishtin\u00eb u vra konsulli serb, Lluka Marinkovi\u0107, n\u00eb vend t\u00eb tij u em\u00ebrua Todor Stankoviq. Ai q\u00ebndroi n\u00eb k\u00ebt\u00eb pozit\u00eb nga qershori 1890 deri n\u00eb vitin 1892, kur u em\u00ebrua konsull n\u00eb Shkup. N\u00eb vitin 1897\/98 rikthehet konsull n\u00eb Prishtin\u00eb, ku mbajti edhe nj\u00eb ditar me t\u00eb dh\u00ebna nga etnologjia dhe historia. Sh\u00ebnimet e tij lidhur me Manastirin e Banjsk\u00ebs do t\u2019i p\u00ebrdor dhe do t\u2019i botoj\u00eb m\u00eb von\u00eb Stojan Novakoviq. Gjat\u00eb luft\u00ebrave ballkanike Stankovi\u0107 duke e njohur mir\u00eb terrenin n\u00eb Mal\u00ebsin\u00eb e Galabit dhe Llapit, i priu ushtris\u00eb serbe p\u00ebr t\u00eb pushtuar Prishtin\u00ebn. Sipas burimeve t\u00eb koh\u00ebs kjo ushtri prej kufirit e deri n\u00eb Prishtin\u00eb kishte vrar\u00eb dhe masakruar 5000 shqiptar t\u00eb pambrojtur.<\/p>\n

Si\u00e7 duket, Stankovi\u0107 i shtyr\u00eb nga politika pansllaviste dhe udh\u00ebzuesi e m\u00ebsuesi i tij Milosh S. Millojeviqi, n\u00eb t\u00eb dy letrat e tij jep t\u00eb dh\u00ebna p\u00ebr struktur\u00ebn e popullat\u00ebs p\u00ebr rajonin e Prishtin\u00ebs dhe Gjilanit, ku popullat\u00ebn e krishter\u00eb shqiptare e regjistron si popullat\u00eb serbe. Rrug\u00ebn e Stankoviqit gjat\u00eb periudh\u00ebs midis dy luft\u00ebrave bot\u00ebrore e ndjek edhe Anastasije Uroshevi\u0107, i cili n\u00eb librin e tij \u201cNovobrdska Krivareka\u201d, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb nj\u00ebanshme e p\u00ebrshkruan struktur\u00ebn e popullat\u00ebs s\u00eb krishter\u00eb n\u00eb at\u00eb an\u00eb duke e quajtur si popullat\u00eb serbe. Nj\u00eb misionar serb, Mita Raki\u0107, i cili po ashtu i vizitoi k\u00ebto treva pas luft\u00ebs s\u00eb viteve 1877\/1878, n\u00eb librin e tij \u201cIz Nove Serbije\u201d, shkruan se Kushumlia ishte fole e shqiptar\u00ebve, se n\u00eb Kushumli jeton dhe sundon popullata etnikisht e past\u00ebr shqiptare.<\/p>\n

Po ashtu ai pohon se n\u00eb an\u00ebn e djatht\u00eb t\u00eb Toplic\u00ebs e deri n\u00eb \u201cPetrovo Gor\u00eb\u201d dhe n\u00eb Llap jetonin vet\u00ebm shqiptar\u00eb etnikisht t\u00eb past\u00ebr. P\u00ebr shtrirjen e shqiptar\u00ebve edhe n\u00eb pjes\u00ebn qendrore t\u00eb Serbis\u00eb gjejm\u00eb burime t\u00eb shkruara p\u00ebr Kralev\u00ebn edhe te libri i Tatomir Vukanovi\u0107 \u201cNaselja u Serbiji\u201d, i cili shkruan se Kraleva n\u00eb vitin 1784, i kishte 11 sht\u00ebpi serbe dhe 89 sht\u00ebpi turke e shqiptare. N\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb numri i banor\u00ebve n\u00eb Kralev\u00eb ishte 664, prej tyre 592 ishin turq dhe shqiptar\u00eb, nd\u00ebrsa serb rreth 72 banor\u00eb. Duke ditur se n\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb nuk kishte popullat\u00eb turke q\u00eb jetonin n\u00ebp\u00ebr qytetet e Ballkanit, mund t\u00eb pohojm\u00eb se pjesa d\u00ebrrmuese e banor\u00ebve t\u00eb Kralev\u00ebs ishte shqiptare. Nga t\u00eb dh\u00ebnat e terrenit edhe n\u00eb territorin e sot\u00ebm t\u00eb Kosov\u00ebs v\u00ebrehet qart\u00eb se popullata e sotme serbe q\u00eb kishte jetuar n\u00eb k\u00ebto an\u00eb gjat\u00eb shekujve XIX, ishte popullat\u00eb e krishter\u00eb shqiptare, e cila u asimilua n\u00eb fund t\u00eb k\u00ebtij shekulli dhe n\u00eb dekadat e para t\u00eb shekullit XX.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\n

Regjistrimi i popullat\u00ebs n\u00eb Serbi gjat\u00eb shekullit XIX<\/strong><\/h3>\n

Shkruar nga Qazim Namani<\/strong><\/p>\n

Nga viti 1804 numri i banor\u00ebve mysliman n\u00eb varosh t\u00eb Beogradit vinte duke r\u00ebn\u00eb, ndo\u00ebse numri i sht\u00ebpive mbeti i pa ndryshuar. N\u00eb vitin 1833 nga gjith\u00ebsejt 3000 sht\u00ebpi myslimane q\u00eb kishin qen\u00eb m\u00eb par\u00eb, n\u00eb 1000 prej tyre filluan t\u00eb banojn\u00eb t\u00eb krishter\u00ebt. Pas vitit 1815 e deri n\u00eb vitin 1820 n\u00eb Beograd ishin gjithsejt\u00eb 120 sht\u00ebpi t\u00eb nd\u00ebrtuara nga t\u00eb krishter\u00ebt, nd\u00ebrsa pas vitit 1820 numri i sht\u00ebpive t\u00eb krishtera arriti n\u00eb 500 sosh. Sipas p\u00ebrkat\u00ebsis\u00eb fetare popullata e Beogradit ndahej n\u00eb mysliman, t\u00eb krishter\u00eb dhe hebrenj. Popullat\u00ebn myslimane sipas origjin\u00ebs e p\u00ebrb\u00ebnin boshnjak\u00ebt, shqiptar\u00ebt dhe nj\u00eb num\u00ebr fare i vog\u00ebl turq t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb. N\u00eb vitin 1830 n\u00eb Beograd jetonin rreth 2000 hebrenj\u00eb disa prej t\u00eb cilve m\u00eb von\u00eb u shp\u00ebrngul\u00ebn n\u00eb Smederev\u00eb.<\/p>\n

N\u00eb vitin 1833 n\u00eb Beograd jetonin 1530 hebrenj n\u00eb 210 sht\u00ebpi. Pas fitimit t\u00eb autonomis\u00eb s\u00eb Serbis\u00eb princi Millosh Obrenoviqi k\u00ebrkoi n\u00eb vitin 1833 q\u00eb t\u00eb b\u00ebhet regjistrimi i popullsis\u00eb. Sipas regjistrimit n\u00eb koh\u00ebn e kryengritjes s\u00eb dyt\u00eb m\u00eb 1815 n\u00eb territorin e Serbis\u00eb q\u00eb e fitoi autonomin m\u00eb 1830 ishin 473.000 banor\u00eb. N\u00eb vitin 1834 u b\u00eb regjistrimi i popullat\u00ebs dhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb Serbia num\u00ebronte 678.192 banor\u00eb. N\u00eb vitin 1834 \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb regjistrimi i par\u00eb i popullsis\u00eb edhe n\u00eb rajonin e Beogradit. \u00cbsht\u00eb interesant t\u00eb vemi n\u00eb dukje disa t\u00eb dh\u00ebnat t\u00eb regjistrimeve t\u00eb m\u00eb hershme t\u00eb popullsis\u00eb sipas s\u00eb cilave n\u00eb Beograd nga viti 1804 e deri n\u00eb vitin 1830 numri i banor\u00ebve sillej p\u00ebraf\u00ebrsisht si vijon: N\u00eb vitin 1804 kishte 25.000 banor\u00eb, n\u00eb vitin 1808 rreth 30.000 banor\u00eb, n\u00eb vitin 1816 rreth 30.000 banor\u00eb, n\u00eb vitin 1827 rreth 30.000 banor\u00eb, dhe n\u00eb vitin 1833 rreth 18.000 banor\u00eb.<\/p>\n

Si\u00e7 shihet pas kryengritjes s\u00eb par\u00eb e deri me fitimin e autonomis\u00eb s\u00eb Serbis\u00eb, numri i banor\u00ebve n\u00eb Beograd sillej prej 25.000 deri n\u00eb 30.000 banor\u00eb. Po ashtu edhe numri i sht\u00ebpive ishte i nj\u00ebjt\u00eb. Gati t\u00eb gjitha sht\u00ebpit\u00eb n\u00eb varoshin e Beogradit n\u00eb ato vite ishin t\u00eb regjistruara si turke ose myslimane, p\u00ebrderisa numri i sht\u00ebpive t\u00eb tregtar\u00ebve t\u00eb krishter\u00eb ishte fare i vog\u00ebl. N\u00eb regjistrimin e vitit 1834 sipas konfesionit 40% t\u00eb popullat\u00ebs e p\u00ebrb\u00ebnin t\u00eb krishter\u00ebt dhe hebrenjt\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb popullata myslimane ishte akoma shumic\u00eb n\u00eb num\u00ebr. N\u00eb regjistrimin e vitit 1846 popullata e Beogradit q\u00eb p\u00ebrb\u00ebhej nga t\u00eb regjistruarit si serb, hebrenj\u00eb, rom\u00eb dhe t\u00eb huaj\u00eb t\u00eb cil\u00ebt paraqiteshin si nj\u00eb grup kompakt dhe rival i popullat\u00ebs myslimane. Sht\u00ebpi myslimane n\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb kishte rreth 35% nga numri i p\u00ebrgjithsh\u00ebm. Sipas k\u00ebtij regjistrimi u pa se kishte pasur ndryshime t\u00eb m\u00ebdha krahasuar me regjistrimin e vitit 1834 kur sht\u00ebpi serbe dhe t\u00eb hebrenjve s\u00eb bashku n\u00eb Beograd ishin 769 ose 25% e numrit t\u00eb p\u00ebrgjithsh\u00ebm t\u00eb sht\u00ebpive. N\u00eb regjistrimin e vitit 1846 numri i sht\u00ebpive serbe dhe t\u00eb hebrenjve ishte shtuar n\u00eb 1720 ose 45%.<\/p>\n

Sht\u00ebpi t\u00eb hebrenjve n\u00eb vitin 1846 ishin 4% , n\u00eb vitin 1856 numri i tyre u rrit\u00eb n\u00eb 6%, nd\u00ebrsa rom\u00ebt p\u00ebrb\u00ebnin 1% nga numri i p\u00ebrgjithsh\u00ebm i popullat\u00ebs s\u00eb qytetit. T\u00eb regjistruar si shtetas t\u00eb huaj n\u00eb Beograd gjat\u00eb regjistrimit t\u00eb vitit 1846 ishin rreth 7%. Sipas regjistrimit t\u00eb vitit 1856 popullata myslimane p\u00ebrb\u00ebnte 31%, kurse serb dhe vlleh s\u00eb bashku p\u00ebrb\u00ebnin 61% t\u00eb popullsis\u00eb. Popullata e Beogradit n\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb ishte ndar\u00eb sipas p\u00ebrkat\u00ebsis\u00eb fetare. Numri i objekteve t\u00eb kultit n\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb ishte si vijon: 11 xhami, 4 teqe, 2 kisha provasllave p\u00ebr serb dhe vlleh dhe 1 sinagog\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb ndarja ishte b\u00ebr\u00eb edhe n\u00ebp\u00ebr shkolla si vijon: 10 shkolla fillore p\u00ebr popullat\u00eb myslimane, 1 hebreje, 1 greke, 3 shkolla fillore serbe, gjimnazi, shkolla e tregtis\u00eb, liceu dhe bogosllavija n\u00eb gjuh\u00ebn serbe.<\/p>\n

N\u00eb vitin 1854 u tentua q\u00eb t\u00eb b\u00ebhet diferencimi i popullat\u00ebs n\u00eb aspektin antropologjik n\u00eb disa grupe (lloje), tipi Kaukaz si e quanin n\u00eb at\u00eb koh\u00eb me origjine indoevropiane dhe t\u00eb cilit i p\u00ebrkisnin t\u00eb krishter\u00ebt, serb\u00ebt, vllah\u00ebt, katolik\u00ebt dhe protesan\u00ebt. Hebrenjt\u00eb dhe rom\u00ebt u ndan\u00eb n\u00eb tipe tjera t\u00eb ndryshme. Tipi Kaukaz p\u00ebrb\u00ebnte 92,4%. Popullata e Beogradit gjithnj\u00eb vinte duke u diferencuar n\u00eb aspektin fetar, etnik dhe social. N\u00eb vitin 1867 mysliman\u00ebt u detyruan ta braktisin qytetin, sht\u00ebpit\u00eb dhe pasuria e tyre ju nda qytetar\u00ebve serb. Para vitit 1867 t\u00eb krishter\u00ebt vllah\u00eb nga Maqedonia dhe shqiptar\u00ebt ortodoks nga viset jugore e p\u00ebrb\u00ebnin grupin ma t\u00eb madh t\u00eb popullat\u00ebs dhe njiheshin si tosk\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt u b\u00ebn\u00eb faktori kryesor n\u00eb formimin e profilit etnik t\u00eb popullat\u00ebs s\u00eb Beogradit.<\/p>\n

Mysliman\u00ebt q\u00eb konsideroheshin si turq t\u00eb cil\u00ebt u shp\u00ebrngul\u00ebn nga Beogradi ishin boshnjak\u00ebt, shqiptar\u00ebt, mysliman\u00ebt e Nishit dhe shum\u00eb pak osmanlij\u00eb. N\u00eb vitin 1862 nga Beogradi u shp\u00ebrngul\u00ebn 8000 mysliman, n\u00eb vitin 1867 edhe 15.000 t\u00eb tjer\u00eb, k\u00ebshtu q\u00eb pas k\u00ebsaj shp\u00ebrngulje n\u00eb qytet mbet\u00ebn vet\u00ebm 600 mysliman. Numri i hebrejve n\u00eb vitin 1862 kishte arritur n\u00eb 10.4% n\u00eb numrin e p\u00ebrgjithsh\u00ebm t\u00eb popullsis\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb popullat\u00ebn e Beogradit e p\u00ebrb\u00ebnin grupe t\u00eb reja q\u00eb vinin n\u00eb qytet me struktur\u00eb heterogjene etnike dhe fetare. Pas shp\u00ebrnguljes s\u00eb mysliman\u00ebve n\u00eb vitin 1862 n\u00eb qytet erdh\u00ebn popullat\u00eb e re nga viset qendrore. Beogradi n\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb udh\u00ebhiqej nga popuj\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm dhe nuk kishte kurrfar\u00eb modeli t\u00eb udh\u00ebheqjes, prandaj edhe thuhej se sa ka sht\u00ebpi aq ka edhe tradita (adete) dhe popullata me v\u00ebshtir\u00ebsi e flisnin gjuh\u00ebn serbe. K\u00ebshtu, pas vitit 1862 serbet filluan ngadal\u00eb t\u00eb marrin n\u00ebn kontroll tregtin\u00eb, zanatet dhe kultur\u00ebn.<\/p>\n

N\u00eb dokumentet q\u00eb ruhen n\u00eb arkivin historik t\u00eb qytetit t\u00eb Beogradit, n\u00eb literature dhe n\u00eb kujtimet e regjistruara t\u00eb qytetar\u00ebve t\u00eb vjet\u00ebr kishte mjaft\u00eb shum\u00eb emra t\u00eb qytetar\u00ebve q\u00eb tregonin p\u00ebrkat\u00ebsin\u00eb e tyre t\u00eb m\u00eb hershme jo sllave. Nj\u00ebri nd\u00ebr ta ishte Arnautoviq Ilija oficer me grad\u00ebn oficer, i cili e mbante k\u00ebt\u00eb mbiem\u00ebr sepse n\u00eb Beograd kishte ardhur nga jugu, p\u00ebrkat\u00ebsisht nga trevat shqiptare. N\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb v\u00ebrehen edhe shum\u00eb emra dhe mbiemra tjer\u00eb q\u00eb tregojn\u00eb se n\u00eb Beograd kishin shkuar nga viset jugore edhe qytetar tjer\u00eb si: Demir Kumanova, Nikoll Kosova e tjer\u00eb q\u00eb ishin shum\u00eb aktiv n\u00eb luft\u00ebn kund\u00ebr Turqis\u00eb m\u00eb p\u00ebrkat\u00ebsisht n\u00eb shp\u00ebrnguljen e shqiptar\u00ebve etnik nga Sanxhaku i Nishit. Nga Maqedonia n\u00eb Beograd kishin shkuar edhe v\u00ebllez\u00ebrit zografi, pastaj shqiptar tjer\u00eb nga K\u00ebr\u00e7ova Dibra, Ohri, Manastiri, Shkupi dhe qytete tjera q\u00eb kishin profesione dhe zanate t\u00eb ndryshme.<\/p>\n

N\u00eb vitin 1878 Serbia n\u00eb jug u zgjerua edhe n\u00eb kat\u00ebr rrethe (Nishin, Pirotin, Vranjen, dhe Toplicen). Pas zgjerimit regjistrimi i popullat\u00ebs u b\u00eb n\u00eb vitin 1884 dhe Serbia tani num\u00ebronte 1.901.736 banor\u00eb. Migrimi drejt\u00eb Beogradit i popullat\u00ebs autoktone me origjin\u00eb shqiptare dhe vllahe nga jugu, si dhe ardhja e emigrant\u00ebve tjer\u00eb nga diaspora ndikuan q\u00eb Beogradi t\u00eb zhvillohet n\u00eb hap me qytetet tjera evropiane. Procesi i asimilimit t\u00eb popullat\u00ebs s\u00eb Beogradit u zhvillua me nj\u00eb dinamik\u00eb t\u00eb shpejt\u00eb sa q\u00eb sipas regjistrimit t\u00eb vitit 1889 n\u00eb Beograd u regjistruan vet\u00ebm 69 qytetar si shqiptar. Sipas k\u00ebtij regjistrimi Beogradi n\u00eb at\u00eb koh\u00eb num\u00ebronte gjithsejt\u00eb 55.868 banor\u00eb, prej tyre 44.855 ishin regjistruar serb nd\u00ebrsa jo serb ishin regjistruar 11.013 banor\u00eb.<\/p>\n

N\u00eb dhjetor t\u00eb vitit 1900 n\u00eb Beograd, filloi t\u00eb botohet gazeta dyjavore \u201cBratimstvo\u201d (V\u00ebllaz\u00ebrimi) em\u00ebrtimi i s\u00eb cil\u00ebs ishte i shkruar edhe n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe me shkronja cirilike. Pronar i k\u00ebsaj gazete ishte Aleksa Bogosavleviq-Berisha me origjin\u00eb shqiptare. T\u00eb dh\u00ebnat e dokumentuara m\u00eb lart\u00eb tregojn\u00eb duksh\u00ebm nevoj\u00ebn p\u00ebr hulumtime dhe studime n\u00eb k\u00ebt\u00eb fush\u00eb n\u00eb t\u00eb ardhmen, t\u00eb cilat mendojm\u00eb se do t\u00eb jen\u00eb tema befasuese p\u00ebr historiografin\u00eb e Ballkanit n\u00ebse studiohet dhe p\u00ebrshkruhet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb objektive numri i shqiptar\u00ebve dhe vllah\u00ebve t\u00eb serbizuar gjat\u00eb shekujve XVIII, XIX dhe XX. N\u00eb regjistrimin e vitit 1921 Serbia i kishte 4.819.430 banor\u00eb. Prej tyre n\u00eb Kosov\u00eb jetonin 439.010 banor\u00eb nd\u00ebrsa n\u00eb Vojvodin\u00eb jetonin 1.536.994 banor\u00eb.<\/p>\n

\n

FAKTE HISTORIKE MBI SERBIZIMIN E POPULLAT\u00cbS SHQIPTARE N\u00cb KOSOV\u00cb<\/strong><\/h3>\n

DR. QAZIM NAMANI<\/strong><\/p>\n

Prishtin\u00eb, 23. 01. 2017: (Odiseja e Familjes Kor\u00e7a n\u00eb Kosov\u00eb<\/em>) – N\u00eb shekullin XVIII, disa familje kor\u00e7are u vendosen n\u00eb trevat shqiptare t\u00eb veriut. Nj\u00ebra nd\u00ebr k\u00ebto familje me trung familjar t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt jan\u00eb sot familjet shqiptare Kor\u00e7a nga fshati Gmic\u00eb n\u00eb komun\u00ebn e Dardan\u00ebs q\u00eb jetojn\u00eb sot n\u00eb disa qytete t\u00eb Kosov\u00ebs, familjet serbe Kor\u00e7i\u00e7 nga fshati Zebinc\u00eb komuna e Artan\u00ebs, q\u00eb sot jetojn\u00eb n\u00eb Zebinc\u00eb dhe shum\u00eb qytete n\u00eb Serbi, si dhe familja Llapashtica q\u00eb sot jetojn\u00eb n\u00eb fshatin Marec, Hajvali dhe qytete t\u00eb Kosov\u00ebs. Lagjja Kor\u00e7a n\u00eb fshatin Gmic\u00eb t\u00eb Dardan\u00ebs sot ka mbi nj\u00ebzet\u00eb sht\u00ebpi myslimane shqiptare q\u00eb e d\u00ebshmojn\u00eb prejardhjen e p\u00ebrbashk\u00ebt t\u00eb krishter\u00eb me familjet sot serbe n\u00eb fshatin Zebinc\u00eb. Fshati Zebinc\u00eb n\u00eb mesjet\u00eb \u00ebsht\u00eb quajtur Arbanashi i Artan\u00ebs. K\u00ebto familje jan\u00eb trash\u00ebgimtar\u00eb t\u00eb dy v\u00ebllez\u00ebrve Ilit dhe Simonit. Duke e par\u00eb origjin\u00ebn e p\u00ebrbashk\u00ebt t\u00eb k\u00ebtyre familjeve akademiku serb i shtyr\u00eb nga politika pansllaviste pa t\u00eb drejt\u00eb shkruan se kor\u00e7ajt e Gmic\u00ebs jan\u00eb serb q\u00eb s\u00eb pari u myslimanizuan dhe kinse m\u00eb von\u00eb u shqiptarizuan. Pas hulumtimit dhe studimit t\u00eb k\u00ebsaj \u00e7\u00ebshtje v\u00ebrtetohet se pik\u00ebrisht kor\u00e7i\u00e7\u00ebt e Zebinc\u00ebs u asimiluan dhe u b\u00ebn\u00eb serb n\u00eb fillim t\u00eb shekullit XX. K\u00ebto dy familje gjat\u00eb gjith\u00eb shekullit XX kan\u00eb komunikuar mes veti dhe t\u00eb gjith\u00eb t\u00eb moshuarit e kor\u00e7i\u00e7ve t\u00eb Zebinc\u00ebs e kan\u00eb folur gjuh\u00ebn shqipe. Si d\u00ebshmi tjet\u00ebr \u00ebsht\u00eb edhe p\u00ebrkat\u00ebsia e p\u00ebrbashk\u00ebt fisnore e fisit Krasniqe.\u00a0Ili pas myslimanizmit e nd\u00ebrroi emrin n\u00eb Ali, nd\u00ebrsa Simoni mbeti i krishter\u00eb n\u00eb fshatin Zebinc\u00eb.<\/em><\/p>\n

P\u00ebr t\u00eb marr\u00eb disa t\u00eb dh\u00ebna rreth origjin\u00ebs s\u00eb k\u00ebtyre familjeve un\u00eb s\u00eb bashku me kolegun tim Behxhet Dibranin historian dhe v\u00ebllai im P\u00ebrparimi p\u00ebrmes nj\u00eb shqiptari nga Artana e vizituam familjen e Srboljub Maksimovic nga lagjja e kor\u00e7ajve n\u00eb fshatin Zebinc\u00eb. Nga kjo vizit\u00eb kuptuam se kjo familje ka pasur origjin\u00eb shqiptare q\u00eb kishin ardhur nga Kor\u00e7a e Shqip\u00ebris\u00eb n\u00eb shekullin XVIII. Kjo e dh\u00ebn\u00eb p\u00ebr ardhjen e tyre nga rrethina e Kor\u00e7\u00ebs n\u00eb Kosov\u00eb p\u00ebrputhet edhe me ngjarjet kulturore dhe historike q\u00eb u zhvilluan po k\u00ebt\u00eb shekull n\u00eb Voskopoj\u00eb. N\u00eb shekullin e XVIII Voskopoja e kishte arritur nj\u00eb zhvillim t\u00eb hovsh\u00ebm kulturor. N\u00eb fillim t\u00eb shekullit XVIII n\u00eb Voskopoj\u00eb u hap nj\u00eb kolegj n\u00eb gjuh\u00ebn greke, dhe u pajis me shtypshkronj\u00eb.<\/p>\n

Me 1744 n\u00eb Voskopoj\u00eb u themelua \u201cAkademia e re e Voskopoj\u00ebs\u201d, ku programi arsimor ishte i nj\u00ebjt\u00eb me programet e shkollave t\u00eb mesme t\u00eb vendeve m\u00eb t\u00eb p\u00ebrparuara t\u00eb Evrop\u00ebs. N\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb kohore nga kjo shkoll\u00eb dol\u00ebn shum\u00eb dijetar\u00eb t\u00eb edukuar n\u00eb frym\u00ebn e iluminizmit. Ngritja e Voskopoj\u00ebs vazhdoi deri m\u00eb 1767 kur Patrikana e Stambollit e suprimoi Patrikan\u00ebn e Ohrit, e cila n\u00eb at\u00eb koh\u00eb i p\u00ebrkrahte kishat shqiptare dhe bullgare. N\u00eb luft\u00ebn Ruso-turke t\u00eb vitit 1769 Voskopojar\u00ebt u treguan simpatizues t\u00eb rus\u00ebve dhe i p\u00ebrkrah\u00ebn himarjot\u00ebt n\u00eb kryengritje. Perandoria Osmane e shfryt\u00ebzoi k\u00ebt\u00eb rast dhe e sulmoi Voskopoj\u00ebn. Pas k\u00ebtij sulmi qyteti u shkretua, u dogj\u00ebn shum\u00eb nd\u00ebrtesa publike dhe me mija banor\u00eb migruan n\u00eb vende tjera. Migrime t\u00eb popullat\u00ebs nga Voskopoja ndodh\u00ebn edhe n\u00eb vitin 1772 dhe 1789.<\/p>\n

Sipas t\u00eb gjitha gjasave n\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb kohore nga viset e rrethin\u00ebs s\u00eb Kor\u00e7\u00ebs disa familje ortodokse shqiptare u vendos\u00ebn n\u00eb territorin e Kosov\u00ebs s\u00eb sotme. Familja e ime thot\u00eb Serbolubi dhe disa familje tjera q\u00eb tani jan\u00eb serbizuar jemi t\u00eb nj\u00eb v\u00ebllaz\u00ebrie me familjet shqiptare Kor\u00e7a q\u00eb sot jetojn\u00eb n\u00eb Gmic\u00eb, Tuxhec, Dardan\u00eb, Gjilan, Prishtin\u00eb dhe qytete tjera t\u00eb Kosov\u00ebs. Ai theksoi se nga origjina e k\u00ebsaj familje \u00ebsht\u00eb edhe familja e Llapashtica q\u00eb jeton n\u00eb fshatin Marec. Ai tregoi se k\u00ebta pjes\u00ebtar\u00eb t\u00eb familjes s\u00eb tyre kur jan\u00eb shp\u00ebrngulur nga Kor\u00e7a jan\u00eb vendosur n\u00eb fshatin Llapashtic\u00eb t\u00eb komun\u00ebs s\u00eb Medvegj\u00ebs.<\/p>\n

Pas shp\u00ebrnguljes s\u00eb shqiptar\u00ebve nga sanxhaku i Nishit kjo familje u vendos n\u00eb fshatin Marec dhe mbajti mbiemrin e Llapashtic\u00ebs s\u00eb Medvegj\u00ebs. Serbolubi tregon se edhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb k\u00ebto familje vizitohen mes veti. Ai tregon se t\u00eb par\u00ebt e tyre kishin qen\u00eb murator t\u00eb mir\u00eb dhe pas ardhjes n\u00eb Kosov\u00eb familjar t\u00eb tyre kishin punuar muret e manastirit t\u00eb Gra\u00e7anic\u00ebs dhe disa renovime tjera t\u00eb b\u00ebra n\u00eb shekullin XIX. Serbolubi tregon se t\u00eb par\u00ebt e tyre n\u00eb Kosov\u00eb i kan\u00eb sjell\u00eb at\u00eb koh\u00eb bejler\u00ebt, ai i kishte edhe fletat poseduese t\u00eb tok\u00ebs q\u00eb nga periudha osmane.<\/p>\n

Babai i Serbolubit kishte pasur raporte t\u00eb mira me shum\u00eb udh\u00ebheq\u00ebs shqiptar gjat\u00eb koh\u00ebs s\u00eb Jugosllavis\u00eb s\u00eb Titos. Ai rikujton se mysafir t\u00eb shpesht\u00eb t\u00eb k\u00ebsaj familje dikur ishin: Sinan Hasani, Halil Fejzullahu, Mustaf Hoxha etj. Ai tregon se i ati i tij kishte pasur raporte shum\u00eb t\u00eb mira edhe me Fadil Hoxhen, Xhavit Nimanin, Mahmut Bakallin dhe shum\u00eb lider\u00eb tjer\u00eb shqiptar t\u00eb asaj kohe. Serbolubi tregon se raporte t\u00eb mira kishte pasur edhe me presidentin Ibrahim Rugova. Ai tregon kumbullat n\u00eb oborrin e tij t\u00eb cilat ja kishte sjell\u00eb Mustaf Hoxha para 30 viteve. P\u00ebr Sinan Hasanin tregon se n\u00eb od\u00ebn e tij \u00ebsht\u00eb marr\u00eb vendimi q\u00eb t\u00eb zgjidhet at\u00eb koh\u00eb kryetar i Jugosllavis\u00eb dhe se prej Zebince ka udh\u00ebtuar p\u00ebr n\u00eb Beograd pas k\u00ebtij vendimi. Pasi e pyeta p\u00ebr origjin\u00ebn e serb\u00ebve tjer\u00eb t\u00eb rrethin\u00ebs s\u00eb Gjilanit dhe Komun\u00ebs s\u00eb Artan\u00ebs, ai tregon se pjesa d\u00ebrmuese e tyre k\u00ebtu kan\u00eb ardhur kah fundi i shekullit XVIII prej rrethin\u00ebs s\u00eb Kor\u00e7\u00ebs n\u00eb Shqip\u00ebri, prej Prilepit t\u00eb Maqedonis\u00eb dhe vendeve tjera nga trevat jugore. Nj\u00eb themel sht\u00ebpie g\u00ebrmadh\u00eb jo m\u00eb larg se 5 m prapa sht\u00ebpis\u00eb s\u00eb Serbolubit ishte sht\u00ebpia ku kishte lindur ministri serb i Qeveris\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs Goran Svilanoviqi.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Serbolubi tregon se n\u00ebna e ministrit Svilanoviq \u00ebsht\u00eb nga familja e kor\u00e7i\u00e7ve. P\u00ebr kopilak\u00ebt n\u00eb komun\u00ebn e Artan\u00ebs Serbolubi thot\u00eb se m\u00eb par\u00eb kishin qen\u00eb shqiptar katolik, t\u00eb cil\u00ebt m\u00eb von\u00eb u serbizuan dhe kaluan n\u00eb fen\u00eb ortodokse. Ai thot\u00eb se kopilak\u00ebt ishin shqiptar prej Mareci. P\u00ebr kopilak\u00ebt un\u00eb kam shkruar edhe m\u00eb par\u00eb n\u00eb shkrimin p\u00ebr Milush Kopilin se kishin origjin\u00eb shqiptare dhe se n\u00eb mesjet\u00eb kishin jetuar n\u00eb vendbanimin Quka e Kopilit n\u00eb mes fshatit Marec dhe Mramuer. Edhe sot n\u00eb fshatin Mramuer, lagjja e Nezirajve e cila shtrihet n\u00ebn Quken e Kopilit, nga banor\u00ebt e lagjeve tjera p\u00ebrreth quhen \u201cKopilak\u00ebt<\/strong>\u201d.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Quka e Kopilit n\u00eb fshatin Mramuer, komuna e Prishtin\u00ebs<\/strong>. P\u00ebr disa familje tjera serbe n\u00eb komun\u00ebn e Artan\u00ebs ai pohon se edhe sot i quajn\u00eb bullgar. Nga t\u00eb dh\u00ebnat e terrenit kam m\u00ebsuar se popullata shqiptare e Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Gallabit disa familje serbe t\u00eb fshatit Metergoc\u00eb i kan\u00eb quajtur po ashtu bullgar e kjo tregon se p\u00ebrkat\u00ebsia e tyre etnike \u00ebsht\u00eb e dyshimt\u00eb. Serbolubi kishte pasur funksione t\u00eb shumta gjat\u00eb ish pushtetit t\u00eb Jugosllavis\u00eb dhe kishte qen\u00eb edhe kryetar i komun\u00ebs s\u00eb Artan\u00ebs edhe pas luft\u00ebs s\u00eb fundit deri n\u00eb vitin 2002. Ai pohoj se pas lufte disa nga familjet e kor\u00e7i\u00e7ve ishin shp\u00ebrngulur n\u00eb Serbi, 3 familje tha se jetojn\u00eb n\u00eb Krushec, ai vet kishte bler\u00eb sht\u00ebpi n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb Leskocit dhe atje jetonte nj\u00ebri nga djemt\u00eb e tij dhe shum\u00eb familjar tjer\u00eb. Ai vazhdon bised\u00ebn duke treguar kur kan\u00eb ardhur nga jugu n\u00eb k\u00ebto an\u00eb jan\u00eb themeluar lagjet sipas origjin\u00ebs s\u00eb tyre.<\/p>\n

Ata nga Prilepi thot\u00eb ishin t\u00eb Sh\u00ebn Petrit, familje tjera Sh\u00ebn Gjorgj\u00ebs (Gjergjit), Sh\u00ebn Nikoll\u00ebs etj. Si banor ma t\u00eb vjet\u00ebr ata kur kishin ardhur k\u00ebtu i kishin gjetur banor\u00ebt n\u00eb fshatin Makresh, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebt thot\u00eb se kishin qen\u00eb rojtar t\u00eb minierave. Serbolubi i ndikuar nga propaganda pan sllaviste ortodokse ai e shpreh mllefin e tij pse ne shqiptar\u00ebt po e quajm\u00eb si katedrale kish\u00ebn e Sh\u00ebn Nikoll\u00ebs n\u00eb Artan\u00eb, ai thot\u00eb se nuk ishte Katedrale por Mitropoli. Katedrale thot\u00eb \u00ebsht\u00eb kisha Saksone. K\u00ebtu v\u00ebrehet ndikimi i politik\u00ebs ditore serbe gjat\u00eb viteve n\u00ebnt\u00ebdhjeta t\u00eb shekullit XX kur at\u00eb koh\u00eb bisedohej shum\u00eb p\u00ebr restaurimin e katedrales dhe p\u00ebrvet\u00ebsimin e k\u00ebtij objekti monumental si Mitropoli ortodokse. Ai shtoi se shum\u00eb shqiptar dhe turq kan\u00eb jetuar edhe n\u00eb livadhet e Artan\u00ebs. Nga ndikimi i politik\u00ebs ditore serbe ai pohon si zakonisht, Serbia \u00ebsht\u00eb n\u00eb kriz\u00eb, se p\u00ebr 36.000 banor\u00eb Serbia zvog\u00eblohet \u00e7do vit.<\/p>\n

Se Serbia deri n\u00eb fund t\u00eb shekullit XXI do t\u00eb zvog\u00eblohet n\u00eb 2-2,5 milion banor\u00eb etj. Ai pastaj tregon se si i kishte folur nj\u00eb i vjet\u00ebr q\u00eb e ka mullirin n\u00eb fshatin Grace i cili e ka nj\u00eb vajz\u00eb n\u00eb Shqip\u00ebri dhe se pas vizit\u00ebs q\u00eb i ka b\u00ebr\u00eb ka krijuar p\u00ebrshtypjen se n\u00eb Shqip\u00ebri t\u00ebr\u00eb popullata po kalojn\u00eb n\u00eb fen\u00eb katolike dhe p\u00ebr 50 vite t\u00eb gjith\u00eb do t\u00eb b\u00ebhen katolik shton Serbolubi. Ai tregon p\u00ebr Prishtin\u00ebn e vjet\u00ebr p\u00ebr rrug\u00ebt e vjetra lagjet kalldr\u00ebmet, hebrenjt\u00eb e shum\u00eb gj\u00ebra tjera q\u00eb i kishte treguar gjyshi i tij q\u00eb e merrte shpesh n\u00eb qytet. Serbolubi disa her\u00eb e kishte vizituar edhe Kotorrin n\u00eb Mal t\u00eb Zi, ai pohoj se n\u00eb kish\u00ebn katolike Sh\u00ebn Marku t\u00eb Kotorrit ka shum\u00eb dokumente p\u00ebr shqiptar\u00ebt. Ai kishte d\u00ebgjuar prej n\u00ebn\u00ebs s\u00eb tij se gjyshi i saj kishte ardhur prej Cetinjes s\u00eb Malit t\u00eb Zi dhe ishin vendosur at\u00eb koh\u00eb af\u00ebr lagjes s\u00eb \u00e7ifut\u00ebve n\u00eb Artan\u00eb. Gjat\u00eb gjith\u00eb koh\u00ebs s\u00eb bised\u00ebs na sh\u00ebrbyen gruaja e Serbolubit nj\u00eb arsimtare e l\u00ebnd\u00ebs s\u00eb fizik\u00ebs q\u00eb tani \u00ebsht\u00eb n\u00eb pension dhe reja e Serbos e cila kujdesej p\u00ebr djalin e saj Aleksin 3 vje\u00e7ar.<\/p>\n

Serbolubi planifikonte q\u00eb k\u00ebt\u00eb vit n\u00eb muajin Maj apo Qershor me dy shok\u00eb ta vizitoj qytetin e Kor\u00e7\u00ebs n\u00eb Shqip\u00ebri. Gruaja e Serbolub Maksimoviqit ishte me origjin nga nj\u00eb familje po ashtu Malazeze nga Medeci i komun\u00ebs s\u00eb Medvegj\u00ebs. T\u00eb rikujtojm\u00eb se familjet malazeze q\u00eb u vendos\u00ebn n\u00eb sanxhakun e Nishit pas shp\u00ebrnguljes s\u00eb shqiptar\u00ebve kishin origjin\u00eb shqiptare. Serbia shp\u00ebrnguljen e shqiptar\u00ebve nga ato vise gjat\u00eb kriz\u00ebs lindore 1878 e realizoi kryesisht me familje shqiptare gjysm\u00eb t\u00eb sllavizuara q\u00eb me privilegje t\u00eb m\u00ebdha u nxit\u00ebn q\u00eb t\u00eb ushtrojn\u00eb dhun\u00eb mbi shqiptar\u00ebt autokton. Me origjin\u00eb shqiptare dikur kishte qen\u00eb edhe familja e Koic\u00ebs s\u00eb Maroc\u00ebs i cili gjat\u00eb luft\u00ebs ballkanike i kishte grabitur 2 vajza shqiptare nj\u00ebr\u00ebn n\u00eb fshatin Kremenat dhe tjetr\u00ebn n\u00eb Kranidell t\u00eb komun\u00ebs s\u00eb Dardan\u00ebs. Nga kjo familje doli edhe Radivoje Papovi\u0107 ish rektor i Universitetit t\u00eb Prishtin\u00ebs gjat\u00eb viteve n\u00ebnt\u00ebdhjeta t\u00eb shekullit XX. Nga gjith\u00eb kjo q\u00eb shihet \u00ebsht\u00eb momenti i fundit q\u00eb shqiptar\u00ebt ta zhvillojn\u00eb nacionalizmin gjuh\u00ebsor p\u00ebr t\u00eb mos u asimiluar dhe b\u00ebr\u00eb armiku kryesor i gjuh\u00ebs dhe gjakut iliro-arbror\u00eb-shqiptar.<\/p>\n

\n

KISHA E FAMILJES BOLETINI NUK \u00cbSHT\u00cb SERBE<\/strong><\/h3>\n

Dr. Qazim NAMANI<\/strong><\/p>\n

Kur b\u00ebjm\u00eb fjal\u00eb p\u00ebr kish\u00ebn e familjes s\u00eb Boletin\u00ebve n\u00eb fshatin Boletin, na ofrohen burime t\u00eb ndryshme shkencore. T\u00eb dh\u00ebnat e trash\u00ebguara te popullata autoktone shqiptare flasin p\u00ebr nj\u00eb kish\u00eb t\u00eb vog\u00ebl, q\u00eb njihet si kish\u00eb shqiptare, por q\u00eb sipas literatur\u00ebs s\u00eb vonshme serbe, at\u00eb kish\u00eb kinse e paska nd\u00ebrtuar nj\u00eb serb i panjohur n\u00eb shekullin e XIV. Realiteti dhe t\u00eb dh\u00ebnat p\u00ebr k\u00ebt\u00eb kish\u00eb flasin krejt ndryshe, sepse dihet se ajo ishte nj\u00eb faltore e vog\u00ebl, nj\u00eb koh\u00eb e braktisur dhe pa pronar t\u00eb saj legjitim, pas pushtimit t\u00eb Kosov\u00ebs nga ushtria serbe n\u00eb vitin 1912 e deri n\u00eb vitin 1954. Familja Boletini nuk kishte hequr dor\u00eb nga pronat e veta dhe n\u00eb vitet e tridhjeta t\u00eb shekullit XX e kishte filluar kontestin ligjor.<\/p>\n

Megjithat\u00eb, n\u00eb vitin 1954 i ishin konfiskuar pronat e familjes s\u00eb Boletin\u00ebve, t\u00eb cilat i ishin dhuruar k\u00ebsaj faltoreje (tashm\u00eb serbe) n\u00eb vitin 1956, kur edhe shpallet \u201cManastir Ortodoks i Grave\u201d, duke nd\u00ebrhyr\u00eb me nd\u00ebrtime t\u00eb objekteve tjera gjat\u00eb viteve 1990 e deri me tani. Kontesti gjyq\u00ebsor n\u00eb mes familjes Boletini dhe Manastirit lidhur me k\u00ebto prona p\u00ebr pasardh\u00ebsit e k\u00ebsaj familje, ende nuk \u00ebsht\u00eb i mbyllur. T\u00eb dh\u00ebnat nga terreni l\u00ebn\u00eb t\u00eb kuptojm\u00eb se kjo faltore ishte nj\u00eb kish\u00eb e vog\u00ebl e familjes Boletini e q\u00eb nga mesi i shekullit XIX sh\u00ebrbente si faltore p\u00ebr komunitetin hebre, q\u00eb gjat\u00eb shekullit XIX familja Boletini e kishte sjell\u00eb n\u00eb fshatin e tyre p\u00ebr t\u2019u ndihmuar n\u00eb udh\u00ebheqjen e biznesit t\u00eb njohur q\u00eb kishte familja Boletini n\u00eb at\u00eb koh\u00eb.<\/p>\n

\"\"Procesi gjyq\u00ebsor p\u00ebr nj\u00ebr\u00ebn nga 27 parcelat e familjes Boletini,
\nq\u00eb shtriheshin n\u00eb an\u00ebn e djatht\u00eb t\u00eb rrug\u00ebs Mitrovic\u00eb-Rashk\u00eb.<\/em><\/p>\n

Gjat\u00eb shekullit XIX, sidomos pas nd\u00ebrtimit t\u00eb hekurudh\u00ebs n\u00eb qytetin e Mitrovic\u00ebs, ishin vendosur mjaft\u00eb shum\u00eb familje hebraike nga Prishtina, Artana, Prizreni dhe qytete tjera. Udh\u00ebp\u00ebrshkruesit e huaj, q\u00eb gjat\u00eb shekullit XIX kaluan n\u00ebp\u00ebr treva t\u00eb banuara me shqiptar\u00eb, na ofrojn\u00eb t\u00eb dh\u00ebna p\u00ebr ruajtjen dhe mir\u00ebmbajtjen e kishave t\u00eb tyre nga vet\u00eb shqiptar\u00ebt edhe pse shumica prej tyre tani m\u00eb e kishin pranuar fen\u00eb islame. N\u00eb mesin e k\u00ebtyre udh\u00ebp\u00ebrshkruesve, madje ka edhe misionar\u00eb t\u00eb mb\u00ebshtetur nga shteti serb, i krijuar n\u00eb vitin 1878. Edhe pse k\u00ebta misionar\u00eb kan\u00eb shkruar p\u00ebr objekte t\u00eb kultit me q\u00ebllim t\u00eb p\u00ebrvet\u00ebsimit t\u00eb tyre, prap\u00eb nuk kan\u00eb mundur t\u2019i shmang\u00ebn t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs p\u00ebr kontributin e shqiptar\u00ebve n\u00eb ruajtjen e kishave dhe manastireve.<\/p>\n

Todor P. Stankoviqi (Konsull i Serbis\u00eb n\u00eb Prishtin\u00eb), duke udh\u00ebtuar prej Preshev\u00ebs n\u00eb drejtim t\u00eb Bujanocit p\u00ebr t\u2019u kthyer n\u00eb Gjilan, njofton se nj\u00eb shqiptar e ruante nj\u00eb manastir n\u00eb Pqinj\u00eb af\u00ebr Vranj\u00ebs. (Shih Fig. 1, teksti n\u00eb gjuh\u00ebn serbe<\/em>). Fig.1<\/em>
\n\"\"<\/p>\n

Todor Stankoviqi, i lindur n\u00eb vitin 1852 n\u00eb qytetin e Nishit, prej vitit 1871 e deri m\u00eb 1874 punon redaktor i shkrimeve n\u00eb gjuh\u00ebn serbe n\u00eb gazet\u00ebn \u201cPrizren\u201d q\u00eb asaj kohe botohej n\u00eb gjuh\u00ebn turke dhe serbe n\u00eb qytetin e Prizrenit. Gjat\u00eb k\u00ebsaj kohe ai bashk\u00ebpunoj\u00eb me konsullin rus Ivan Jastrebovin, Milosh S. Milojeviqin dhe me shum\u00eb misionar\u00eb pansllavist\u00eb, q\u00eb vepronin n\u00eb territoret shqiptare. Gjat\u00eb aktivitetit t\u00eb tij kishte kryer shum\u00eb detyra t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme kulturore dhe politike n\u00eb Prizren, Shkup, Selanik, Manastir dhe Prishtin\u00eb. Aktivitetet e tij kryesisht ishin n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb shtetit serb, kish\u00ebs ortodokse serbe duke falsifikuar objektet e kultit dhe duke manipuluar me popullat\u00ebn ortodokse shqiptare dhe vllahe me q\u00ebllim t\u00eb asimilimit t\u00eb tyre. Todor Stankoviqi n\u00eb Prishtin\u00eb ishte em\u00ebruar konsull n\u00eb korrik t\u00eb vitit 1890, pas vrasjes s\u00eb konsullit t\u00eb m\u00ebparsh\u00ebm Lluka Marinkoviqit n\u00eb muajin qershor po t\u00eb atij viti. Prej vitit 1892 e deri n\u00eb vitin 1895 em\u00ebrohet konsull n\u00eb Shkup, nd\u00ebrsa n\u00eb vitin 1897 prap\u00eb kthehet konsull n\u00eb Prishtin\u00eb.<\/p>\n

Stankoviq t\u00ebr\u00eb aktivitetin e tij e zhvilloi sipas udh\u00ebzuesit shpirt\u00ebror dhe m\u00ebsuesit t\u00eb tij Milosh. S. Milojeviq q\u00eb t\u00eb merr informata p\u00ebr t\u00eb gjitha objektet e kultit e ve\u00e7mas ato n\u00eb an\u00ebn e majt\u00eb t\u00eb hekurudh\u00ebs Mitrovic\u00eb-Gjilan dhe t\u00eb sh\u00ebnohen si kisha dhe manastire ortodokse serbe. P\u00ebr kish\u00ebn n\u00eb Boletin gjejm\u00eb t\u00eb dh\u00ebna edhe nga T. Stankoviq, i cili n\u00eb vitin 1897, kish\u00ebn e kishte vizituar. Ai e p\u00ebrshkruan kish\u00ebn si t\u00eb vog\u00ebl, por thot\u00eb se kisha ishte e vjet\u00ebr,kurse altari ishte nd\u00ebrtim i ri. Ai shkruan se kisha ishte braktisur para 40 viteve. At\u00eb e rip\u00ebrt\u00ebriu nj\u00eb fshatar prej fshatrave p\u00ebrreth me mbiem\u00ebr Ostojiq. Stankoviq shkruan se banor\u00ebt i kishin th\u00ebn\u00eb se meritat p\u00ebr renovimin e kish\u00ebs i takojn\u00eb Fiqa Haxhi Jakiqit dhe djalit t\u00eb tij Jakovit. Ata, thot\u00eb ai, ishin me origjin\u00eb nga Prizreni, por para 25 viteve ishin shp\u00ebrngulur n\u00eb Mitrovic\u00eb. Jakovi edhe tash p\u00ebrkujdeset p\u00ebr mir\u00ebmbajtjen e k\u00ebtij manastiri, shkruan Stankoviq. (Shih fig. 2, teksti n\u00eb gjuh\u00ebn serbe<\/em>).
\n\"\"Fig. 2<\/em>.<\/p>\n

Si d\u00ebshmi mund t\u00eb merren varrezat e hebrenjve n\u00eb Zhazh\u00eb dhe vet\u00eb emri i nj\u00eb hebreu t\u00eb serbizuar q\u00eb e mbante emrin Avram, i cili e kishte sht\u00ebpin\u00eb af\u00ebr me k\u00ebt\u00eb faltore dhe deri n\u00eb vitin 1966 kishte jetuar n\u00eb fshatin Boletin. Kjo familje hebraike jetonte shum\u00eb pran\u00eb kull\u00ebs s\u00eb Boletin\u00ebve, p\u00ebrkat\u00ebsisht te \u201cGuri i Tupanit\u201d, vend ky prej nga familja Buletini me tupan i sinjalizonte banor\u00ebt p\u00ebrreth n\u00eb raste festash apo tubime t\u00eb tjera. Todor Stankoviqi ishte nj\u00eb misionar pansllavist, i cili sikurse Milosh S. Milojeviqi, kishin b\u00ebr\u00eb shum\u00eb udh\u00ebtime n\u00ebp\u00ebr vendbanime shqiptare dhe mision t\u00eb tyre e kishin q\u00eb t\u2019i falsifikonin d\u00ebshmit\u00eb p\u00ebr kishat dhe objektet e kultit t\u00eb shqiptar\u00ebve, duke i regjistruar si kisha dhe manastire ortodokse serbe. Todor Stankoviqi e kishte vizituar kish\u00ebn n\u00eb Boletin n\u00eb koh\u00ebn kur kisha serbe ishte fuqizuar mjaft\u00eb shum\u00eb n\u00eb territoret e Ballkanit per\u00ebndimor.<\/p>\n

N\u00eb trevat veriore shqiptare jasht\u00eb kufijve administrativ t\u00eb shtetit serb, q\u00eb nga viti 1830, kur Serbia e kishte autonomin\u00eb e saj, kisha ortodokse serbe e p\u00ebrkrahur p\u00ebrmes misionar\u00ebve dhe klerik\u00ebve, sipas ideve t\u00eb projekteve pansllaviste, ishte kund\u00ebr klerik\u00ebve grek\u00eb dhe ndikimit t\u00eb Patriarkan\u00ebs s\u00eb Stambollit, q\u00eb vepronin n\u00eb trevat shqiptare. Nj\u00ebher\u00ebsh, Jagosh Gjillas shkruan se gjat\u00eb shekullit XIX Patriarkana e Stambollit g\u00ebzonte privilegje t\u00eb m\u00ebdha n\u00eb Perandorin\u00eb Osmane. N\u00eb territoret shqiptare qendra e k\u00ebsaj propagande ishte b\u00ebr\u00eb Mitropolia e Prizrenit, andaj p\u00ebrmes murgjve dhe popullat\u00ebs vllahe i mbanin n\u00eb mbik\u00ebqyrje kishat n\u00eb Prizren, Ferizaj, Lipjan dhe qytete tjera t\u00eb trevave veriore shqiptare. Kishat ortodokse serbe n\u00eb k\u00ebto treva prej vitit 1830 e deri n\u00eb vitin 1896 ishin n\u00eb duar t\u00eb grek\u00ebve dhe liturgjia n\u00eb to mbahej n\u00eb gjuh\u00ebn greke (Shih fig. 3, teksti n\u00eb gjuh\u00ebn serbe<\/em>).
\n\"\"Fig. 3<\/em>.<\/p>\n

Todor Stankoviqi kish\u00ebn n\u00eb fshatin Boletin e viziton me dat\u00ebn 14 gusht t\u00eb vitit 1897, ku merr pjes\u00eb n\u00eb fest\u00ebn e popullat\u00ebs s\u00eb krishter\u00eb, q\u00eb mbahej m\u00eb 15 gusht. Me k\u00ebt\u00eb rast ai popullat\u00ebn e Mitrovic\u00ebs dhe pjes\u00ebmarr\u00ebsit nga fshatrat dhe qytetet tjera i quan pa t\u00eb drejt\u00eb serb. Pas hyrjes s\u00eb tij n\u00eb kish\u00eb, ai e p\u00ebrmend kryqin dhe ikon\u00ebn brenda kish\u00ebs, nd\u00ebrsa n\u00eb dhom\u00ebn tjet\u00ebr q\u00eb ai e quan dhoma e grave, ai e v\u00ebren nj\u00eb statuj\u00eb t\u00eb punuar prej mermerit t\u00eb bardh\u00eb, q\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebson Sh\u00ebn M\u00ebrin\u00eb ulur n\u00eb fron duke e mbajtur Jezu Krishtin. Todor Stankoviqi duke e par\u00eb k\u00ebt\u00eb statuj\u00eb femre n\u00eb kish\u00ebn e Boletinit, n\u00eb p\u00ebrshkrimin e tij e quan k\u00ebt\u00eb kish\u00eb p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb si Manastir. Sipas burimeve \u00ebsht\u00eb v\u00ebrtetuar se skulpturat kryesisht jan\u00eb gjetur n\u00eb kisha katolike (Shih Fig.4, teksti n\u00eb gjuh\u00ebn serbe<\/em>).
\n\"\"Fig. 4<\/em>.<\/p>\n

N\u00eb manastirin e Sokolic\u00ebs \u00ebsht\u00eb nj\u00eb skulptur\u00eb e punuar prej mermerit t\u00eb bardh\u00eb ku paraqitet Sh\u00ebn M\u00ebria n\u00eb nj\u00eb ul\u00ebse duke e mbajtur Jezu Krishtin n\u00eb preh\u00ebr. N\u00eb literatur\u00ebn serbe thuhet se kjo skulptur\u00eb n\u00eb Boletin \u00ebsht\u00eb sjell\u00eb prej manastirit t\u00eb Banjsk\u00ebs, kinse p\u00ebr ta ruajtur prej ushtris\u00eb turke. Kjo nuk mund t\u00eb jet\u00eb e v\u00ebrtet kur pik\u00ebrisht n\u00eb k\u00ebt\u00eb kish\u00eb shekuj me radh\u00eb ishte b\u00ebr\u00eb tradit\u00eb t\u00eb kremtohej festa e Zonj\u00ebs s\u00eb Bekuar me 15 gusht nga popullata shqiptare katolike e rajonit t\u00eb Shal\u00ebs me rrethin\u00eb. Madh\u00ebsia e k\u00ebsaj skulpture \u00ebsht\u00eb 106×67,50 cm, mendoj se kjo skulptur\u00eb \u00ebsht\u00eb punuar n\u00eb mesjet\u00ebn e hershme. Festa e t\u00eb Ngriturit t\u00eb Sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb n\u00eb Qiell, \u00ebsht\u00eb fest\u00eb q\u00eb i kushtohet n\u00ebn\u00ebs s\u00eb Jezu Krishtit. Kjo fest\u00eb kremtohet \u00e7do vit m\u00eb 15 gusht. Kjo fest\u00eb \u00ebsht\u00eb pajtore e Kish\u00ebs s\u00eb Zojes C\u00ebrnagore, p\u00ebrkat\u00ebsisht Zojes s\u00eb Letnic\u00ebs, apo Zoja e Karadakut t\u00eb Shkupit, q\u00eb Karadak njihet territori Viti \u2013 Gjilan \u2013 Preshev\u00eb \u2013 Kumanov\u00eb \u2013 Shkup \u2013 Ka\u00e7anik – Viti. Po \u00ebsht\u00eb pajtore e Famullis\u00eb s\u00eb T\u00eb Ngriturit t\u00eb sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb n\u00eb Qiell, q\u00eb kremtohet edhe n\u00eb Zym, q\u00eb n\u00eb ato an\u00eb njihet si Zoja e Hasit, Kisha e Zojes s\u00eb Berish\u00ebs n\u00eb Dob\u00ebrdol t\u00eb Klin\u00ebs, Zoja e Grud\u00ebs n\u00eb Mal\u00ebsi t\u00eb Madhe, etj.<\/p>\n

K\u00ebt\u00eb fest\u00eb e kremtojn\u00eb edhe ortodokset, por 13 dit\u00eb m\u00eb von\u00eb, pra pik\u00ebrisht m\u00eb 28 gusht. Nga kjo del se kremtimi i fest\u00ebs s\u00eb Sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb n\u00eb Boletin, q\u00eb festohet m\u00eb 15 gusht, \u00ebsht\u00eb d\u00ebshmi se kjo kish\u00eb ishte e besimit katolik e q\u00eb ishte p\u00ebrvet\u00ebsuar nga ortodoks\u00ebt sllav. N\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, do theksuar se k\u00ebt\u00eb fest\u00eb e kremtojn\u00eb edhe ortodokset, por 13 dit\u00eb m\u00eb von\u00eb, pra pik\u00ebrisht m\u00eb 28 gusht,por q\u00eb kremtja e fest\u00ebs s\u00eb Sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb n\u00eb Boletin, edhe sot vazhdon t\u00eb festohet m\u00eb 15 gusht, pra d\u00ebshmon se kjo kish\u00eb ishte e besimit katolik, por q\u00eb \u00ebsht\u00eb p\u00ebrvet\u00ebsuar nga pushteti serb pas pushtimit t\u00eb Kosov\u00ebs. T. Stankoviq shkruan se kisha n\u00eb Boletin shtrihej n\u00eb mes t\u00eb fshatrave me popullat\u00eb shqiptare dhe do t\u00eb ishte e dhimbshme t\u00eb shkat\u00ebrrohej nga \u00e7do sulm i mundsh\u00ebm dhe nga vizitor\u00ebt e shumt\u00eb, por ajo ishte e mbrojtur prej v\u00ebllez\u00ebrve Ahmet dhe Isa Boletini. Shqiptar\u00ebt nga fshati Boletin e ruanin Isa Boletinin, kish\u00ebn dhe pronat e tij, ku sht\u00ebpia e par\u00eb e tij ishte 800 m larg kish\u00ebs, nd\u00ebrsa sht\u00ebpia e dyt\u00eb 100 m. (Shih: Fig. 5 teksti n\u00eb gjuh\u00ebn serbe<\/em>). Nga kjo e dh\u00ebn\u00eb kuptojm\u00eb se deri n\u00eb at\u00eb koh\u00eb kjo kish\u00eb ishte n\u00eb mbrojtje t\u00eb familjes Boletini.
\n\"\"Fig. 5<\/em>.<\/p>\n

Bazuar n\u00eb t\u00eb dh\u00ebnat e cekura m\u00eb lart\u00eb mund t\u00eb pohojm\u00eb se kisha n\u00eb fshatin Boletin ishte e familjes Boletini dhe kish\u00eb e ritit katolik. T\u00eb dh\u00ebnat materiale dhe burimet historike p\u00ebr territorin e sot\u00ebm t\u00eb Kosov\u00ebs dhe m\u00eb gjer\u00eb, ku jetonte popullata autoktone shqiptare, d\u00ebshmojn\u00eb bindsh\u00ebm se popullata shqiptare q\u00eb nga ndarja e kish\u00ebs, p\u00ebrkat\u00ebsisht nga viti 1054, i kishte p\u00ebrqafuar t\u00eb dy konfeksionet, at\u00eb ortodokse dhe at\u00eb katolike,si dhe kishte bashk\u00ebjetuar me to deri n\u00eb shekullin XIX-XX, kur besimtar\u00ebt e besimit ortodoks, n\u00ebn ndikimin e propagand\u00ebs s\u00eb Patriarkal\u00ebs s\u00eb Stambollit, p\u00ebrfundimisht u asimiluan n\u00eb shekullin XIX.<\/p>\n

\"\"Duhet t\u00eb theksojm\u00eb se p\u00ebr Kish\u00ebn n\u00eb Boletin, madje edhe n\u00eb literatur\u00ebn dhe n\u00eb burimet serbe, vet\u00eb autor\u00ebt serb d\u00ebshmojn\u00eb se ky objekt i kultit vet\u00ebm duke filluar nga viti 1956 \u00ebsht\u00eb quajtur zyrtarisht \u201cManastir i Grave<\/em>\u201d.<\/p>\n

R E F E R E N C A T<\/strong>:<\/p>\n

1. Ivan Duridanov, KAM, Etimologijata na njakoi starini mestini nazvanjija, izsledivanja V cesta na Dimiter Decev, Sofija, 1958, fq, 164
\n2. Po aty, fq. 164
\n3. Frank Bardhi; \u201cFjaloriLatinisht\u00eb-Shqip 1635\u201d, Redaksia e botimeve, Rilindja, Prishtin\u00eb, 1983, fq. 232
\n4. Henrik Lacaj & FilipFishta; \u201cFjalori Latinisht\u00eb-Shqip\u201d, Redaksia e botimeve, Rilindja, Prishtin\u00eb, 1980, fq. 481
\n5. Mikel Ndreca; \u201cFjalor fjal\u00ebsh e shprehjesh t\u00eb huaja\u201d, Redaksia e botimeve, Rilindja, Prishtin\u00eb, 1986, fq. 631
\n6. Murat Bejta; \u201cFjalor Frangjisht-Shqip\u201d, Botues Enti i Teksteve dhe i Mjeteve M\u00ebsimore i Krahin\u00ebs Socjaliste Autonome t\u00eb Kosov\u00ebs, Prishtin\u00eb, 1986, fq. 543, 544
\n7. Vedat Kokona; \u201cFjalori Frangjisht-Shqip\u201d,Rilindja, 1990, fq. 1005
\n8. Stuart E. Mann; \u201c Fjalori Anglisht-Shqip\u201d, Rilindja, Prishtin\u00eb 1957, fq. 337
\n9. Ramazan Hysa; \u201c Fjalori Anglisht-Shqip\u201d, Tiran\u00eb, 2000, fq. 694
\n10. Simpoziumi nd\u00ebrkomb\u00ebtar me tem\u00ebn \u201cBoshnjakizimi dhe Sanxhaku\u201d mbajtur n\u00eb Novi Pazarm\u00eb 01 dhe 02 mars 1996, Shkrimin e botoi gazeta \u201cBujku\u201d m\u00eb 04 mars 1996, Prishtin\u00eb.
\n11. https:\/\/www.scribd.com\/…\/Constantine-VII-Porphyrogenitus-DeAdministrando-Impe…
\n12. https:\/\/bogbosnaibosnjastvo.webs.com\/znacenjerijecisrbin.htm; http:\/\/sr.pskaistorija.livejournal.com\/3260.html
\n13. Gasp\u00ebr Gjini, Ipeshkvia Shkup-Prizren gjat\u00eb shekujve, Zagreb 1992, fq. 181
\n14. www.academia.edu\/…\/Odnosi_\u010de\u0161kih_zemalja_s_Crnom_Gorom_R…, Jozef Holecek; \u201cSerpska narodna epika\u201d, Prag\u00eb, 1909
\n15. http:\/\/montenegrina.net\/fokus\/isak-kalpacina-glogovci\/<\/a>.
\n16. https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Servia_Greece<\/a>
\n17. www.kastra.eu\/castleen.php?kastro=servia<\/a>
\n18. Evlija \u00c7elebija; \u201cPutopis II\u201d, Sarajev\u00eb 1957, fq. 24
\n19. Po aty, fq. 24
\n20. Po aty, fq. 25
\n21. Po aty, fq 10
\n22. Jefto Dedijer; \u201cStara Serbija Geografska i Etnografska Slika\u201d, Beograd, 1912, fq. 3
\n23. Po aty, fq. 3
\n24. Jagosh Gjilas: \u201dSerbske skole na Kosovu od 1856 do 1912 godine\u201d, Prishtin\u00eb 1969, fq. 303<\/p><\/blockquote>\n

Referenca p\u00ebr Arb\u00ebror\u00ebt dhe udh\u00ebtimet e Gjergj Kastriotit…<\/strong>:
\n1. Marin Barleti; \u201cHistoria e jet\u00ebs dhe e veprave t\u00eb Sk\u00ebnderbeut\u201d, Tiran\u00eb, 1964, fq.61
\n2. Po aty, fq. 63
\n3. Po, fq. 63-65.
\n4. Dhimit\u00ebr Shuteriqi; Vepra historiko-letrare \u201cMarin Be\u00e7ikemi dhe shkrime tjera\u201d, Tiran\u00eb, 1987
\n5. Trajkovic Dragolub,; \u201cIz proslosti Leskovca i okoline\u201d, Leskovac, 1977, fq. 10-15
\n6. Konstantin Mihajlovic iz ostrovice, janicarove uspomene ili turska hronika, SSAN, 1959, fq. 107; Konstantin Jiricek; Istorija serba, II, Beograd, 1952, fq. 376; Konstantin Mihajlovic, janicarove uspomene ili turska hronika, Beograd 1986; Dorde Zivanovic; zivot i delo konstantina Mihajlovica iz ostrovice, Beograd, 2006.
\n7. K, Jiriqek & J. Radonic; \u201cIstorija Serba, Kulturna istorija, knjiga II\u201d, Beograd, 1978, fq. 376
\n8. Janko Shafarikut; \u201cMijailo Konstantinoviq, serbina i Ostrovie\u201d, Beograd, 1865. fq 5.
\n9. K.Jiriqek& J. Radonic; \u201cIstorija Serba, Kulturna istorija, knjiga II\u201d, Beograd, 1978, fq. 7
\n10. Noel Malcolm; \u201cKosova nj\u00eb histori e shkurt\u00ebr\u201d, Prishtin\u00eb, 1998, fq. 89
\n11. Dr. Gjyltekin Shehu; \u201cTrash\u00ebgimia Etnokulturore dhe historike e Llapit\u201d fq. 94
\n12. Po aty fq. 94
\n13. Ibrahim Namani (1909 ), Prapashtic\u00eb.
\n14. Jusuf Osmani: \u201cVendbanimet e Kosov\u00ebs 1\u201d Prishtin\u00eb 2003, fq. 172
\n15. Ilaz Rexha; \u201cVjetari\u201d XXVII-XXVIII\u201d, Prishtin\u00eb 2004, fq. 103, 77
\n16. Skender Rizaj; \u201cKosova gjat\u00eb shekujve XV,XVI,XVII\u201d Prishtin\u00eb, 1982, fq, 417
\n17. Jahja Dran\u00e7olli; Fejton \u201cKontributi shqiptar n\u00eb humanizmin e Rilindjes Evropiane\u201d Revista javore \u201cKOHA\u201d 13. Korrik 1994.
\n18. Jorjo Tadic; \u201cJohanes Gazulus, Dubrovacki humanista XV veka, Zbornik filozofskog fakulteta knjiga VIII, Spomenica Mihajla Dinica 2\u201d, Beograd, 1964, fq. 429-451; https:\/\/wikivividly.com\/wiki\/Georgius_Pelino<\/a>
\n19. Gasp\u00ebr Gjini; \u201cIpeshkvia Shkup-Prizren gjat\u00eb shekujve\u201d, Zagreb, 1992, fq. 181
\n20. Johan Georg Von Hahn; \u201cStudime Shqiptare\u201d, Tiran\u00eb fq. 49, 50.
\n21. Mita Rakic; \u201cIz Nove Serbije\u201d, Leskoc 1987, fq.55
\n22. Jovan Radonic; \u201cRimska kurija i juzhnosllovenske zemlje od XVI do XIX veka\u201d, Beograd 1950, fq.257, 404, 474, 511
\n23. Jov. Haxhi-Vasilevic; \u201cArnautski pokreti u XIX veku\u201d, Beograd, 1905, f. 6.
\n24. [Extract from Johann Georg von Hahn, Reise von Belgrad nach Salonik, nebst vier Abhandlungen zur alten Geschichte des Mora\u00ebagebietes. Denkschrift der Kaiserlichen Akademie der \u00cbissenschaften, phil.-hist. Classe. 1, II. Abteilung (Vienna: Tendler, 1861, 2nd ed.1868), p. 112-128.
\nTranslated from the German by Robert Elsie.]
\n25. Po aty.<\/p><\/blockquote>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Fig.1. Periudha romake, shkruar n\u00eb gur\u00eb nga juristi dhe historiani romak Prisku Materiali \u00ebsht\u00eb marr\u00eb nga Revista Shqiptari (Albanezul), q\u00eb botohet n\u00eb Bukuresht, Rumani nga Alban Voka (alias Baki Ymeri) Qazim Namani (Dr. Arkeologji\/Trash\u00ebgimi Kulturore) As komb dhe as etni Serbe nuk ka eksituar n\u00eb mesjet\u00eb! Serbia u krijua si entitet politik n\u00eb shekullin e […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":45351,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2,4],"tags":[],"class_list":["post-45349","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","category-artikuj","category-histori"],"yoast_head":"\nServia \u00ebsht\u00eb em\u00ebr rajoni n\u00eb sh\u00ebrbim dhe jo em\u00ebr etnie - FJALA e LIR\u00cb<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Servia \u00ebsht\u00eb em\u00ebr rajoni n\u00eb sh\u00ebrbim dhe jo em\u00ebr etnie - FJALA e LIR\u00cb\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Fig.1. Periudha romake, shkruar n\u00eb gur\u00eb nga juristi dhe historiani romak Prisku Materiali \u00ebsht\u00eb marr\u00eb nga Revista Shqiptari (Albanezul), q\u00eb botohet n\u00eb Bukuresht, Rumani nga Alban Voka (alias Baki Ymeri) Qazim Namani (Dr. Arkeologji\/Trash\u00ebgimi Kulturore) As komb dhe as etni Serbe nuk ka eksituar n\u00eb mesjet\u00eb! Serbia u krijua si entitet politik n\u00eb shekullin e […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"FJALA e LIR\u00cb\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/facebook.com\/fjala.info\/\" \/>\n<meta property=\"article:author\" content=\"https:\/\/facebook.com\/shkoder.net\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2019-09-28T05:21:34+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2019-09-28T09:09:20+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/servia_rajon_romak_gur_i_shkruar.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"500\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"567\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@https:\/\/twitter.com\/acokaj\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@acokaj\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"93 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/9c9fccf4f6449d25e258607d9b4275cb\"},\"headline\":\"Servia \u00ebsht\u00eb em\u00ebr rajoni n\u00eb sh\u00ebrbim dhe jo em\u00ebr etnie\",\"datePublished\":\"2019-09-28T05:21:34+00:00\",\"dateModified\":\"2019-09-28T09:09:20+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\\\/\"},\"wordCount\":18560,\"commentCount\":0,\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/09\\\/servia_rajon_romak_gur_i_shkruar.jpg\",\"articleSection\":[\"Artikuj\",\"Histori\"],\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\\\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\\\/\",\"name\":\"Servia \u00ebsht\u00eb em\u00ebr rajoni n\u00eb sh\u00ebrbim dhe jo em\u00ebr etnie - FJALA e LIR\u00cb\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/09\\\/servia_rajon_romak_gur_i_shkruar.jpg\",\"datePublished\":\"2019-09-28T05:21:34+00:00\",\"dateModified\":\"2019-09-28T09:09:20+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/9c9fccf4f6449d25e258607d9b4275cb\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/09\\\/servia_rajon_romak_gur_i_shkruar.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/09\\\/servia_rajon_romak_gur_i_shkruar.jpg\",\"width\":500,\"height\":567,\"caption\":\"Servia - rajon romak, gur i shkruar\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Servia \u00ebsht\u00eb em\u00ebr rajoni n\u00eb sh\u00ebrbim dhe jo em\u00ebr etnie\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/\",\"name\":\"FJALA e LIR\u00cb\",\"description\":\""E para ishte fjala..." - n\u00eb Shkoder.net\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/9c9fccf4f6449d25e258607d9b4275cb\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/be103c95acc3db7547b619bb966688693542eac057aaed7ec4502234d461b6e3?s=96&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/be103c95acc3db7547b619bb966688693542eac057aaed7ec4502234d461b6e3?s=96&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/be103c95acc3db7547b619bb966688693542eac057aaed7ec4502234d461b6e3?s=96&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"description\":\"Arben \u00c7okaj - M\u00ebsues Fizike & Informatike :: Gazetar & Analist i pavarur :: Autor librash :: Ueb- & Grafik dizajner\",\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/\",\"https:\\\/\\\/facebook.com\\\/shkoder.net\\\/\",\"https:\\\/\\\/linkedin.com\\\/in\\\/acokaj\\\/\",\"https:\\\/\\\/x.com\\\/https:\\\/\\\/twitter.com\\\/acokaj\",\"https:\\\/\\\/youtube.com\\\/channel\\\/UCWHTIr21i1vLKsLzVv1TM-w\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Servia \u00ebsht\u00eb em\u00ebr rajoni n\u00eb sh\u00ebrbim dhe jo em\u00ebr etnie - FJALA e LIR\u00cb","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Servia \u00ebsht\u00eb em\u00ebr rajoni n\u00eb sh\u00ebrbim dhe jo em\u00ebr etnie - FJALA e LIR\u00cb","og_description":"Fig.1. Periudha romake, shkruar n\u00eb gur\u00eb nga juristi dhe historiani romak Prisku Materiali \u00ebsht\u00eb marr\u00eb nga Revista Shqiptari (Albanezul), q\u00eb botohet n\u00eb Bukuresht, Rumani nga Alban Voka (alias Baki Ymeri) Qazim Namani (Dr. Arkeologji\/Trash\u00ebgimi Kulturore) As komb dhe as etni Serbe nuk ka eksituar n\u00eb mesjet\u00eb! Serbia u krijua si entitet politik n\u00eb shekullin e […]","og_url":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\/","og_site_name":"FJALA e LIR\u00cb","article_publisher":"https:\/\/facebook.com\/fjala.info\/","article_author":"https:\/\/facebook.com\/shkoder.net\/","article_published_time":"2019-09-28T05:21:34+00:00","article_modified_time":"2019-09-28T09:09:20+00:00","og_image":[{"width":500,"height":567,"url":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/servia_rajon_romak_gur_i_shkruar.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@https:\/\/twitter.com\/acokaj","twitter_site":"@acokaj","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"93 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\/"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/#\/schema\/person\/9c9fccf4f6449d25e258607d9b4275cb"},"headline":"Servia \u00ebsht\u00eb em\u00ebr rajoni n\u00eb sh\u00ebrbim dhe jo em\u00ebr etnie","datePublished":"2019-09-28T05:21:34+00:00","dateModified":"2019-09-28T09:09:20+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\/"},"wordCount":18560,"commentCount":0,"image":{"@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/servia_rajon_romak_gur_i_shkruar.jpg","articleSection":["Artikuj","Histori"],"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\/","url":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\/","name":"Servia \u00ebsht\u00eb em\u00ebr rajoni n\u00eb sh\u00ebrbim dhe jo em\u00ebr etnie - FJALA e LIR\u00cb","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/servia_rajon_romak_gur_i_shkruar.jpg","datePublished":"2019-09-28T05:21:34+00:00","dateModified":"2019-09-28T09:09:20+00:00","author":{"@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/#\/schema\/person\/9c9fccf4f6449d25e258607d9b4275cb"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\/#primaryimage","url":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/servia_rajon_romak_gur_i_shkruar.jpg","contentUrl":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/servia_rajon_romak_gur_i_shkruar.jpg","width":500,"height":567,"caption":"Servia - rajon romak, gur i shkruar"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/servia-eshte-emer-rajoni-ne-sherbim-dhe-jo-emer-etnie\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Servia \u00ebsht\u00eb em\u00ebr rajoni n\u00eb sh\u00ebrbim dhe jo em\u00ebr etnie"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/#website","url":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/","name":"FJALA e LIR\u00cb","description":""E para ishte fjala..." - n\u00eb Shkoder.net","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/#\/schema\/person\/9c9fccf4f6449d25e258607d9b4275cb","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/be103c95acc3db7547b619bb966688693542eac057aaed7ec4502234d461b6e3?s=96&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/be103c95acc3db7547b619bb966688693542eac057aaed7ec4502234d461b6e3?s=96&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/be103c95acc3db7547b619bb966688693542eac057aaed7ec4502234d461b6e3?s=96&r=g","caption":"admin"},"description":"Arben \u00c7okaj - M\u00ebsues Fizike & Informatike :: Gazetar & Analist i pavarur :: Autor librash :: Ueb- & Grafik dizajner","sameAs":["https:\/\/fjala.info\/","https:\/\/facebook.com\/shkoder.net\/","https:\/\/linkedin.com\/in\/acokaj\/","https:\/\/x.com\/https:\/\/twitter.com\/acokaj","https:\/\/youtube.com\/channel\/UCWHTIr21i1vLKsLzVv1TM-w"]}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/45349","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=45349"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/45349\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-json\/wp\/v2\/media\/45351"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=45349"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=45349"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=45349"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}