{"id":45714,"date":"2019-10-09T02:09:42","date_gmt":"2019-10-09T00:09:42","guid":{"rendered":"https:\/\/fjala.info\/?p=45714"},"modified":"2019-10-10T10:01:09","modified_gmt":"2019-10-10T08:01:09","slug":"mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\/","title":{"rendered":"Mr. Ukshin HOTI – FILOZOFIA POLITIKE E \u00c7\u00cbSHTJES SHQIPTARE"},"content":{"rendered":"
\n

Mr. Ukshin HOTI<\/strong> – FILOZOFIA POLITIKE E \u00c7\u00cbSHTJES SHQIPTARE<\/a><\/strong>
\nZgjodhi dhe redaktoi: Bislim Elshani<\/strong>
\nRecenzent\u00eb: Shaban Sinani<\/strong>, Moikom Zeqo<\/strong>
\nKopertina: Lisian Zoto<\/strong>
\nKorrektura: Flora Hasani<\/strong>
\nBotimi i k\u00ebsaj vepre u realizua me p\u00ebrkujdesjen dhe bashk\u00ebpunimin
\ne \u201eZ\u00ebrit t\u00eb Kosov\u00ebs\u201c, Zvic\u00ebr
\nSht\u00ebpia botuese ROZAFA<\/strong>, Tiran\u00eb
\nU shtyp n\u00eb Tipografin\u00eb Ushtarake Tiran\u00eb, 1995<\/p>\n

\n<\/blockquote>\n

N\u00eb vend t\u00eb parath\u00ebnies <\/strong><\/h3>\n

Moikon Zeqo <\/strong><\/p>\n

Kam ndjer\u00eb nj\u00eb tronditje t\u00eb madhe, t\u00eb pazakont\u00eb, t\u00ebr\u00ebsisht njer\u00ebzore, kur m\u00eb soll\u00ebn dor\u00ebshkrimin e kompjuterizuar t\u00eb librit “Filozofia politike e \u00e7\u00ebshtjes shqiptare<\/em>” t\u00eb Ukshin Hotit<\/strong>. Kam ndjer\u00eb krenari t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb duke e lexuar k\u00ebt\u00eb lib\u00ebr. Kam p\u00ebrjetuar n\u00eb larg\u00ebsi nj\u00eb nd\u00ebrlidhje t\u00eb shum\u00ebfisht\u00eb, nj\u00eb shqisim dhe p\u00ebrfytyrim universal dhe t\u00eb pashp\u00ebrb\u00ebrsh\u00ebm me autorin, i cili ishte konvertuar fuqish\u00ebm dhe thell\u00ebsisht n\u00eb \u00e7do ind t\u00eb librit, n\u00eb k\u00ebt\u00eb pasaport\u00eb emblematike dhe tipike p\u00ebrfaq\u00ebsuese t\u00eb vetvetes dhe t\u00eb kombit q\u00eb e p\u00ebrfaq\u00ebson denj\u00ebsisht. Dhe kam besuar akoma m\u00eb shum\u00eb tek idet\u00eb e pavdekshme.<\/p>\n

Kam shpresuar te forca e pamposhtur e njeriut shqiptar. Kam parandjer\u00eb se historia nuk humb, nuk e asgj\u00ebson kurr\u00eb vetveten, nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb vorbull e marr\u00ebzishme apo cik\u00ebl i p\u00ebrjetsh\u00ebm humbjesh absurde, nuk \u00ebsht\u00eb aspak nj\u00eb “perpetuum mobile<\/em>” ekzistencial i nj\u00eb jete t\u00eb rreme, i nj\u00eb kronologjie t\u00eb rreme, i nj\u00eb statukuoje fatale. Kam rigjall\u00ebruar vet\u00ebdij\u00ebn time. Kam luftuar dhe kam fituar mbi vetmin\u00eb, mbi d\u00ebshp\u00ebrimin, mbi degradimin e neveritsh\u00ebm, mbi kultet dhe mbi tabut\u00eb, mbi p\u00ebr\u00e7arjen e p\u00ebrbindshme, mbi munges\u00ebn e stimuluar t\u00eb perspektiv\u00ebs, mbi vdekjen e programuar dinak\u00ebrisht dhe kafsh\u00ebrisht t\u00eb kombit.<\/p>\n

Kam besuar jo vet\u00ebm tek idet\u00eb e pavdekshme, po akoma m\u00eb tep\u00ebr, tek interesat dhe tek t\u00eb drejtat e pavdekshme dhe t\u00eb patjet\u00ebrsueshme t\u00eb kombit. Kam kuptuar se humbjet jan\u00eb t\u00eb p\u00ebrkohshme. Se disfatat potencialisht mund t\u00eb kthehen n\u00eb fitore. Kam analizuar edhe nj\u00eb her\u00eb rrethanat antishqiptare p\u00ebr t\u00eb m\u00ebsuar se si mund t\u00eb kthehen n\u00eb shanse shqiptare. Se filozofia politike e \u00e7\u00ebshtjes shqiptare buron nga filozofia e historis\u00eb shqiptare, e pashk\u00ebputur nga filozofia e historis\u00eb bot\u00ebrore. Se k\u00ebnga funebre e mjellm\u00ebs nuk mund t\u00eb jet\u00eb edhe k\u00ebnga e fluturimit t\u00eb lir\u00eb t\u00eb shqiponj\u00ebs. Se vonesat historike mund t\u00eb jen\u00eb deri diku vonesa kalendarike po aspak edhe vonesa shpirt\u00ebrore e sidomos mendore. Se n\u00eb fundin e mij\u00ebvje\u00e7arit t\u00eb dyt\u00eb ne shqiptar\u00ebt nuk do t\u00eb kemi asnj\u00eb apokalips. Se mij\u00ebvje\u00e7ari i tret\u00eb \u00ebsht\u00eb Shpresa e Madhe, me substanc\u00ebn e shenjt\u00eb dhe ndjellandrit\u00ebse t\u00eb realitetit.<\/p>\n

Libri i men\u00e7ur dhe kurajoz i Ukshin Hotit \u00ebsht\u00eb libri i nj\u00eb tribuni popullor dhe komb\u00ebtar. Ukshin Hoti, intelektual dhe politolog i klasit t\u00eb par\u00eb, njeri i kompletuar fuqish\u00ebm p\u00ebr nga dijet, p\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr nj\u00eb trim i pafriksh\u00ebm, ka shpalosur n\u00eb k\u00ebt\u00eb lib\u00ebr kryetem\u00ebn vigane t\u00eb \u00e7\u00ebshtjes shqiptare. Hoti nuk q\u00ebndis ornamente fjal\u00ebsh. Nuk b\u00ebn stolira t\u00eb kota retorikash luksoze e krejt t\u00eb padobishme. P\u00ebr Hotin \u00e7\u00ebshtja shqiptare nuk \u00ebsht\u00eb nj\u00eb mit i rrug\u00ebs. Po as edhe nj\u00eb fantazi e kabinetit intelektual.<\/p>\n

Duke e lexuar k\u00ebt\u00eb lib\u00ebr mu kujtuan fjal\u00ebt e mrekullueshme t\u00eb dijetarit t\u00eb madh shqiptar Frang Bardhit, i cili qysh me 1636 shkruante: “P\u00ebrkrahni lirin\u00eb e natyrshme t\u00eb njer\u00ebzve dhe diturin\u00eb e tyre me liberalitetin m\u00eb t\u00eb madh. Sepse vet\u00ebm k\u00ebshtu<\/em>, – shton ai, – do ta paraqesin para syve t\u00eb tu t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn lakuriqe dhe t\u00eb panjollosur, sepse e v\u00ebrteta nuk ka nevoj\u00eb t\u00eb lyhet dhe t\u00eb stoliset me fjal\u00eb t\u00eb bukur<\/em>a.”<\/p>\n

350 vjet pas Frang Bardhit, Ukshin Hoti ec\u00ebn n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn hulli t\u00eb filozofis\u00eb politike t\u00ebhistoris\u00eb. Ukshin Hoti e konsideron politik\u00ebn si nj\u00eb modus operandi t\u00eb pashk\u00ebputur nga moraliteti historik dhe i perspektiv\u00ebs. Sipas Aristotelit, v\u00ebrtet\u00eb njeriu \u00ebsht\u00eb “kafsh\u00eb politike” po n\u00eb ato kushte dhe rrethana q\u00eb e realizojn\u00eb historin\u00eb, jo si nj\u00eb zoologji instinktive, po si nj\u00eb politik\u00eb mbikafshore dhe t\u00ebr\u00ebsisht njer\u00ebzore, pra t\u00eb kthimit t\u00eb kafsh\u00ebs n\u00eb njeri dhe jo t\u00eb njeriut n\u00eb kafsh\u00eb, rrjedhimisht, t\u00eb politik\u00ebs n\u00eb histori dhe jo t\u00eb historis\u00eb n\u00eb thjesht politik\u00eb.<\/p>\n

Politika si teori e nj\u00eb pozitivizmi shkencor, si art, si funksionalitet, si t\u00ebr\u00ebsi kategorish\u00eb institucionale, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb gj\u00eb jasht\u00ebzakonisht serioze dhe e r\u00ebnd\u00ebsishme. Politika sioperacionalizim i teoris\u00eb \u00ebsht\u00eb e suksesshme n\u00eb raport t\u00eb drejt\u00eb me v\u00ebrtet\u00ebsin\u00eb racionale dhevizionare t\u00eb vet\u00eb teoris\u00eb, n\u00eb p\u00ebrputhjen adekuate t\u00eb teoris\u00eb me realitetin. Sociologjia politikeka karakter progresiv, e kusht\u00ebzuar nga k\u00ebndshikimi, nga premisat dhe thelbi i socialitetit e izhvillimit t\u00eb saj. Bota si politik\u00eb e nj\u00eb hierarkie bizantine t\u00eb elit\u00ebs nuk mund t\u00eb jet\u00eb edhe bot\u00eb enjeriut kolektiv si popull, sepse homo politikus-i nuk mund ti kund\u00ebrvihet e ta asgj\u00ebsoj\u00eb homohomonis-in q\u00eb e parakupton edhe homo etnikus-in. Nocionet politike q\u00eb shpesh jan\u00eb shum\u00eb relative dhe aspak tabu t\u00eb primitivitetit t\u00eb s\u00ebkaluar\u00ebs, nuk mund t\u00eb jen\u00eb gjithmon\u00eb dhe in infinitus shtrat i Prokrustit. Nocionet politike burojn\u00eb nga historia e v\u00ebrtet\u00eb dhe jo nga historia e falsifikuar. Ato jan\u00ebinstrumente t\u00eb njeriut q\u00eb merret me politik\u00eb, p\u00ebr ta “asgj\u00ebsuar” nj\u00eb dit\u00eb vet\u00eb politik\u00ebn, dmth.,p\u00ebr ta b\u00ebr\u00eb at\u00eb t\u00eb panevojshme, mbasi k\u00ebshtu njeriu do ta realizoj\u00eb vetveten si qenie e plot\u00ebnjer\u00ebzore, pa qen\u00eb nevoja q\u00eb t\u00eb jet\u00eb vet\u00ebm qenie politike. Ky kuptim filozofik i politik\u00ebs \u00ebsht\u00eb i p\u00ebrjetsh\u00ebm dhe i pakund\u00ebrshtuesh\u00ebm.<\/p>\n

Ukshin Hoti e di mir\u00eb thelbin e politik\u00ebs, duke e refuzuar politikanizmin e stilit barok, dogmatik, apo t\u00eb llojit folklorik e t\u00eb vulgarizuar. Ukshin Hoti n\u00eb analizat e tij t\u00eb guximshme dhe aspak konformiste i shikon realitetet politiken\u00eb optik\u00ebn shqiptare, por edhe n\u00eb at\u00eb globale-bot\u00ebrore. P\u00ebr t\u00eb bota evro-amerikane nuk duhetti kund\u00ebrvihet \u00e7\u00ebshtjes shqiptare, pavar\u00ebsisht nga pengu tragjik i s\u00eb kaluar\u00ebs, pavar\u00ebsisht ngaluhatjet dhe marr\u00ebzit\u00eb e sotme t\u00eb politikave t\u00eb lider\u00ebve t\u00eb p\u00ebrkohsh\u00ebm shqiptar\u00eb. Ukshin Hoti e shtjellon tez\u00ebn e nj\u00eb demokracie autentike, si tez\u00ebn e nj\u00eb integrimi universal, ku nuk zhduket dhe nuk humbet identiteti i kombit shqiptar, po afirmohet n\u00eb baz\u00eb t\u00eb nj\u00eb t\u00ebdrejte nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt p\u00ebr t\u00eb gjitha subjektet etnike t\u00eb bot\u00ebs, ashtu si\u00e7 ka nj\u00eb barazi funksionale p\u00ebr elementet e gjuh\u00ebs t\u00eb garantuara p\u00ebrjet\u00ebsisht nga nj\u00eb gramatik\u00eb e brendshme e padeformueshme. Demokracia autentike \u00ebsht\u00eb nj\u00eb gramatik\u00eb e liris\u00eb dhe e dinjitetit, e kultur\u00ebs, por edhe e kulturave, e s\u00eb ve\u00e7ant\u00ebs, por edhe e s\u00eb t\u00ebr\u00ebs.<\/p>\n

N\u00eb nj\u00eb Evrop\u00eb, apo n\u00eb nj\u00eb bot\u00eb dialogjike, kombi shqiptar nuk ka pse t\u00eb jet\u00eb shurdhmemec, nj\u00eb komb handikapat, ose nj\u00eb manekin i sken\u00ebs. Historia politike e fundit t\u00eb shekullit XX me bipolarizimin, me prishjen e Murit t\u00eb Berlinit, me projektin e Evrop\u00ebs s\u00eb Bashkuar etj., \u00ebsht\u00eb n\u00eb fakt nj\u00eb materie e gjall\u00eb p\u00ebrplot kontradikta. Naiviteti n\u00eb t\u00eb kuptuarit e k\u00ebtyre kontradiktave \u00ebsht\u00eb i pafalsh\u00ebm. K\u00ebto kontradikta duhet t\u00eb nae mprehin vet\u00ebdijen akoma m\u00eb shum\u00eb ne shqiptar\u00ebve. Nuk mund t\u00eb jet\u00eb dhe nuk ka lirithemelore t\u00eb njeriut pa lirin\u00eb e tij etnike. T\u00eb drejtat civile nuk i mohojn\u00eb t\u00eb drejtat q\u00eb e strukturojn\u00eb k\u00ebt\u00eb liri etnike. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kuptim, demokracia e n\u00ebnkupton atdhetarizmin dheatdhetarizmi \u00ebsht\u00eb shprehje e demokracis\u00eb, n\u00eb at\u00eb mas\u00eb q\u00eb lejon t\u00eb realizohet liria e lirive t\u00eb njeriut dhe t\u00eb kolektiviteteve etnike t\u00eb secilit njeri n\u00eb bot\u00eb. Kombi shqiptar \u00ebsht\u00eb i pjes\u00ebtuar padrejt\u00ebsisht n\u00eb struktura shtet\u00ebrore t\u00eb huaja dhe t\u00ebndryshme, duke qen\u00eb de facto nj\u00eb subjekt etnik i papjes\u00ebtuesh\u00ebm dot.<\/p>\n

Ky komb po e p\u00ebrjeton n\u00eb imagjinat\u00eb at\u00eb q\u00eb kombet tjera e kan\u00eb realizuar prej koh\u00ebsh. Po duke qen\u00eb nj\u00eb komb si t\u00eb gjitha kombet tjera, shqiptar\u00ebt nuk kan\u00eb pse t\u00eb p\u00ebrjetojn\u00eb gjith\u00e7kavet\u00ebm n\u00eb imagjinat\u00eb. Lufta e kombit shqiptar p\u00ebr liri nuk ka pse t\u00eb instrumentalizohet si nj\u00eb luft\u00eb me terma fetar\u00eb midis kristianizmit ortodoks serb dhe muslimanizmit fundamentalist shqiptar. Kjo gj\u00eb \u00ebsht\u00ebnj\u00eb absurditet. Te shqiptar\u00ebt, ku ekziston nj\u00eb pluralitet fesh\u00eb, nuk ka ekzistuar ndonj\u00ebher\u00eb nj\u00eb fetariz\u00ebm ilidhur me qenien etnike. Fundamentalizmi fetar p\u00ebr shqiptar\u00ebt \u00ebsht\u00eb nj\u00eb shpikje idiote dhe e kot\u00eb. Nga ana tjet\u00ebr, teoria e nj\u00eb protektorati nd\u00ebrkomb\u00ebtar mbi Kosov\u00ebn \u00ebsht\u00eb epapranueshme nga Karta e OKB-s\u00eb, ku t\u00eb pakt\u00ebn juridikisht nuk njihet asnj\u00eb form\u00eb ekolonializmit, sepse nuk p\u00ebrputhet me parimet universale t\u00eb t\u00eb drejtave t\u00eb njer\u00ebzve dhe t\u00ebkombeve. Nj\u00eb Serbi q\u00eb e mban t\u00eb pushtuar Kosov\u00ebn nuk \u00ebsht\u00eb as vet\u00eb e lir\u00eb. Liria e v\u00ebrtet\u00eb e Kosov\u00ebs \u00ebsht\u00eb nj\u00eb premis\u00eb themelore edhe p\u00ebr lirin\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb Serbis\u00eb. Kosova p\u00ebr Serbin\u00eb \u00ebsht\u00eb kulti i rob\u00ebris\u00eb s\u00eb vetvetes, n\u00ebse nuk b\u00ebhet shans i liris\u00eb dhe i evropeizimit t\u00eb saj t\u00eb ardhsh\u00ebm.<\/p>\n

Politika shqiptare e nj\u00eb rezistence pasive \u00ebsht\u00eb nj\u00eb degradim dhe falsifikim i vet\u00eb gandizmit, i cili \u00e7oi n\u00eb pavar\u00ebsin\u00eb e Indis\u00eb. Rezistenca si afirmim \u00ebsht\u00eb e ndryshme nga rezistenca n\u00ebheshtje e humbjes s\u00eb personalitetit. P\u00ebr Ukshin Hotin kompleksi i inferioritetit t\u00eb kombit shqiptar \u00ebsht\u00eb nj\u00eb fatalitet q\u00eb duhet kap\u00ebrcyer. Nuk mund t\u00eb ket\u00eb histori t\u00eb shqiptar\u00ebve t\u00eb b\u00ebr\u00eb nga t\u00eb tjer\u00ebt, po ka histori t\u00ebshqiptar\u00ebve t\u00eb njohur m\u00eb n\u00eb fund nga t\u00eb tjer\u00ebt. Nga kompleksi i inferioritetit kombi shqiptar ka p\u00ebsuar disa her\u00eb disfata gjat\u00eb historis\u00eb dhe eka viktimizuar vetveten. Nga kompleksi i inferioritetit humbet perspektiva dhe tabuizohet statukuoja. Nga kompleksi i inferioriteit nuk do t\u00eb ket\u00eb asnj\u00ebher\u00eb kap\u00ebrcim t\u00eb Rubikonit n\u00eb historin\u00ebton\u00eb, q\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb kap\u00ebrcim nga ferri n\u00eb purgatorin e nj\u00eb t\u00eb ardhme m\u00eb shpres\u00ebndjell\u00ebse.<\/p>\n

Prandaj ky lib\u00ebr me plot argumente \u00ebsht\u00eb kund\u00ebr kompleksit t\u00eb inferioritetit. Prandaj ky lib\u00ebr \u00ebsht\u00eb nj\u00eb pasqyr\u00eb morali p\u00ebr secilin nga ne, nj\u00eb monument sigurie dhe vet\u00ebdieje. Ukshin Hotin kam pasur rastin ta njoh m\u00eb 23 n\u00ebntor t\u00eb vitit 1992 n\u00eb Tetov\u00eb gjat\u00eb nj\u00eb tubimi mbar\u00ebkomb\u00ebtar p\u00ebr \u00e7\u00ebshtjen shqiptare. Ai ishte me trupin plot plag\u00eb nga t\u00eb rrahurat e policis\u00eb serbe<\/strong>. Po erdhi n\u00eb tubim, sepse n\u00eb t\u00eb shihte nj\u00eb shprehje t\u00eb ideve t\u00eb tij politike dhe t\u00eb jet\u00ebs. Sot Ukshin Hoti \u00ebsht\u00eb i burgosur (n\u00eb fakt e vran\u00eb dhe ia humb\u00ebn trupin serb\u00ebt…<\/em><\/strong>). Por q\u00eb nga burgu, ai na i d\u00ebrgon akoma m\u00eb i plotfuqish\u00ebm dhe madh\u00ebshtor mesazhet e tij t\u00eb urta dhe afatgjata. Ai \u00ebsht\u00eb nj\u00eb intelektual i martirizuar dhe kjo ka nj\u00eb kuptim t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb dhe t\u00eb madh. \u00cbsht\u00eb vet\u00eb kombi shqiptar – nj\u00eb komb i martirizuar.<\/p>\n

P\u00ebr \u00e7do intelektual shqiptar, t\u00eb veshur me k\u00ebmishat ceremoniale t\u00eb konferencave t\u00eb shtypit, t\u00eb masmedias, t\u00eb mjediseve moderne t\u00eb aeroporteve dhe t\u00eb hoteleve luksoze, imazhi i k\u00ebtij t\u00eb burgosuri \u00ebsht\u00eb nj\u00eb thirrje p\u00ebr ballafaqim moral dhe shpirt\u00ebror. Vet\u00ebdija e tyre duhet t\u00eb bashkohet me vet\u00ebdijen e tij p\u00ebr t\u00eb mos u tjet\u00ebrsuar. Historia nuk e pranon asnj\u00eb lloj alibie, qoft\u00eb e formuluar mjesht\u00ebrisht, si truket e prestidigjitator\u00ebve t\u00eb paarritsh\u00ebm. Historia \u00ebsht\u00eb mbi individ\u00ebt, dhe individ\u00ebt b\u00ebhen t\u00eb saj n\u00ebat\u00eb kuptim kur ata shnd\u00ebrrohen n\u00eb histori. Ukshin Hoti \u00ebsht\u00eb shnd\u00ebrruar tashm\u00eb n\u00eb histori.<\/p>\n

Moikom Zeqo<\/strong>, Durr\u00ebs, 12 qershor 1995<\/em><\/p>\n

\n

PJESA I <\/strong><\/p>\n

KOSOVA DHE EVROPA<\/strong><\/h3>\n

1. P\u00cbR NJ\u00cb QASJE SHKENCORE T\u00cb POLITIK\u00cbS N\u00cb KOSOV\u00cb <\/strong><\/p>\n

N\u00eb qoft\u00eb se p\u00ebrdorimi i nocioneve n\u00eb jet\u00ebn e p\u00ebrditshme \u00ebsht\u00eb i lidhur me dukuri t\u00eb nj\u00ebr\u00ebnd\u00ebsie t\u00eb caktuar shoq\u00ebrore, at\u00ebher\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb krejt nj\u00ebsoj se \u00e7do t\u00eb n\u00ebnkuptohet realisht meto. P\u00ebr shumic\u00ebn e tyre supozohet se jan\u00eb t\u00ebr\u00ebsisht t\u00eb njohura, por nj\u00eb analiz\u00eb pak m\u00eb ethelluar e p\u00ebrmbajtjes s\u00eb tyre nuk e p\u00ebrjashton mund\u00ebsin\u00eb e konstatimit t\u00eb kund\u00ebrt, vet\u00ebmpjes\u00ebrisht t\u00eb sakt\u00eb, ose edhe t\u00eb manipulimit t\u00eb q\u00ebllimsh\u00ebm me p\u00ebrmbajtjen e tyre. P\u00ebr k\u00ebt\u00ebshkak, por edhe p\u00ebr shkaqe t\u00eb tjera t\u00eb lidhura me tem\u00ebn n\u00eb shqyrtim, nuk do t\u00eb ishte i tep\u00ebrtprecizimi i vet\u00ebm disa prej tyre, si p.sh. i termave: “politik\u00eb”, “politik\u00eb e jashtme \/ebrendshme”, “politik\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtare”, “Evrop\u00eb”, etj., t\u00eb cilat n\u00eb kontekst t\u00eb rrethanaveekzistuese apo t\u00eb ndryshuara, n\u00eb kontekst t\u00eb q\u00ebllimit t\u00eb zhvillimit t\u00eb proceseve dhe t\u00ebparaqitjes s\u00eb dukurive t\u00eb caktuara, nuk mund t\u00eb ken\u00eb dometh\u00ebnie t\u00eb nj\u00ebjt\u00eb e statike.<\/p>\n

N\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, analiza e p\u00ebrdorimit t\u00eb tyre n\u00eb kontekstin e dh\u00ebn\u00eb shoq\u00ebror do t\u00eb ishte me r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb shum\u00ebfisht\u00eb, por p\u00ebr shkak t\u00eb q\u00ebllimit t\u00eb parashtruar t\u00eb tem\u00ebs, vet\u00ebm pjes\u00ebrisht mund t\u00eb p\u00ebrq\u00ebndrohemi n\u00eb t\u00eb, duke filluar nga supozimi se \u00ebsht\u00eb n\u00eb dobi t\u00eb shtjellimit t\u00eb saj (d.m.th. t\u00eb tem\u00ebs) dhe jo me q\u00ebllim t\u00eb shkoqitjes s\u00eb kuptimeve dhe t\u00eb n\u00ebnteksteve q\u00eb do t\u00eb dilnin nga nj\u00ebanaliz\u00eb e till\u00eb. Nga ana tjet\u00ebr, v\u00ebshtir\u00ebsit\u00eb n\u00eb precizimin e termave politik\u00eb jan\u00eb t\u00eb lidhura me faktin se siligjshm\u00ebrit\u00eb e zhvillimit shoq\u00ebror, ashtu dhe dukurit\u00eb q\u00eb i p\u00ebrcjellin ato, kurrnj\u00ebher\u00eb nuk manifestohen drejtp\u00ebrs\u00ebdrejti, por t\u00ebrthorazi. P\u00ebr disa nga k\u00ebto dukuri nuk ekzistojn\u00eb termaadekuat\u00eb jo vet\u00ebm n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, por edhe n\u00eb gjuh\u00ebt tjera me t\u00eb cilat sh\u00ebrbehemi m\u00eb s\u00ebshpeshti. Nd\u00ebrkaq, p\u00ebr dukurit\u00eb tjera q\u00eb nuk ekzistojn\u00eb tek ne, kemi huazuar fjal\u00eb t\u00eb huaja, porshum\u00eb her\u00eb pa e precizuar kuptimin e tyre. P.sh. dukuria e ndarjes s\u00eb shoq\u00ebris\u00eb indiane n\u00eb kasta n\u00eb kuptimin burimor n\u00ebnkupton rregulla tejet t\u00eb formalizuara t\u00eb raporteve midis tyre; pjes\u00ebtar\u00ebt e kastave t\u00eb ndryshme p.sh., nuk guzojn\u00eb as t\u00eb preken n\u00eb mes tyre.<\/p>\n

K\u00ebsaj fjale te kne m\u00eb s\u00eb shpeshti i jepet kuptimi i shtres\u00ebs, fjal\u00eb s\u00eb cil\u00ebs megjithat\u00eb i mungon rigoroziteti ifiksimit t\u00eb raporteve t\u00eb cilat i n\u00ebnkupton shprehja “kast\u00eb” e Indis\u00eb. Mir\u00ebpo, v\u00ebshtir\u00ebsit\u00eb m\u00eb t\u00ebm\u00ebdha lidhen me faktin se subjektet politike, gjat\u00eb fazave t\u00eb ndryshme t\u00eb zhvillimit t\u00eb ndonj\u00ebprocesi ose t\u00eb paraqitjes s\u00eb ndonj\u00eb dukurie, duke e synuar kontrollimin e tyre, me metoda t\u00ebndryshme dhe p\u00ebrmes mjeteve t\u00eb komunikimit, q\u00ebllimisht ua ndryshojn\u00eb kuptimin fjal\u00ebve dheua japin p\u00ebrmbajtjen q\u00eb u p\u00ebrshtatet interesave t\u00eb tyre n\u00eb momente t\u00eb caktuara politike. Shembuj t\u00eb k\u00ebtill\u00eb ka mjaft. E t\u00ebr\u00eb historia politike e cilitdo vend n\u00eb bot\u00eb \u00ebsht\u00eb e mbushur mefakte t\u00eb tilla. Mir\u00ebpo \u00ebsht\u00eb detyr\u00eb e linguist\u00ebve q\u00eb t\u00eb gjejn\u00eb n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe fjal\u00eb adekuate p\u00ebr t\u00eb sh\u00ebnuar dukuri t\u00eb ve\u00e7anta politike. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb shkak k\u00ebtu do t\u00eb p\u00ebrqendrohemi n\u00eb nocionet m\u00eb me interes p\u00ebr tem\u00ebn ton\u00eb n\u00eb shqyrtim.<\/p>\n

“Zoon-politikon” – Politika – struktur\u00eb e qenies s\u00eb njeriut <\/strong><\/p>\n

Termi i shquar i Aristotelit “zoon<\/strong>” (gr<\/em>. – kafsh\u00eb<\/em>) e n\u00ebnkuptonte pjes\u00ebtarin e polisit (qytetitantik grek). Ky pjes\u00ebtar kishte t\u00eb drejt\u00eb t\u00eb merrte pjes\u00eb n\u00eb rregullimin e pun\u00ebve t\u00eb polisit-shtet. Rregullimi i pun\u00ebve n\u00eb polisin antik ishte i gjith\u00ebmbarsh\u00ebm dhe gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebs. Prandaj nj\u00ebgj\u00eb e till\u00eb n\u00ebnkuptonte q\u00eb etika, politika dhe ekonomia t\u00eb shkonin bashk\u00eb, d.m.th. t\u00eb ishin nj\u00eb. Njeriu, natyrsh\u00ebm, ishte qenie shtet\u00ebrore p\u00ebr t\u00eb cilin konvergimi me shtetin ishte gjithmon\u00eb karakteristik si nj\u00eb “struktur\u00eb me r\u00ebnd\u00ebsi e qenies<\/em>” (shih Vilfred R\u00f6hrich -W.D. Narra, Politika kao znanost, Zagreb, 1989, f.28<\/em>).<\/p>\n

Me fjal\u00eb t\u00eb tjera, njeriu antik i koh\u00ebs s\u00eb Aristotelit, n\u00eb polisin (qytet-shtetin) e tij e gjente form\u00ebn e ekzistimit t\u00eb mundsh\u00ebm, m\u00eb t\u00eb sigurt, form\u00ebn e realizimit t\u00eb tij si njeri. Mir\u00ebpo ai k\u00ebt\u00eb e b\u00ebnte spontanisht. N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb ai e kishte ndjekur karakterin e tij, nj\u00eb veti natyrale njer\u00ebzore. Shum\u00eb m\u00eb von\u00eb Hegeli, spontanitetin etill\u00eb t\u00eb konvergimit t\u00eb njeriut me shtetin, do ta ngriste n\u00eb nivelin e aktit t\u00eb vet\u00ebdijsh\u00ebm, dhe njeriu (d.m.th. ai i Hegelit), do ta realizoj\u00eb veten n\u00eb organizimin e shtetit ideal borgjez. Nd\u00ebrkaq te Marksi shteti i till\u00eb do t\u00eb shuhet n\u00eb “perandorin\u00eb e liris<\/em>\u00eb” t\u00eb “\u00e7liruar nga detyrimi i pun\u00ebs<\/em> (mbret\u00ebria e domosdos\u00eb<\/em>)” dhe njeriu i realizuar n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb nuk do t\u00eb ket\u00eb nevoj\u00eb p\u00ebr politik\u00eb, sepse ai vet\u00eb do t\u00eb jet\u00eb politik\u00eb.<\/p>\n

Kjo pik\u00eb e bot\u00ebkuptimit t\u00eb Marksit do t\u00eb tregohet n\u00eb praktik\u00eb si utopi dhe do t\u00eb cil\u00ebsohet si e till\u00eb. Mir\u00ebpo realizimi i plot\u00eb i njeriut n\u00eb shtet p\u00ebrt\u00eb gjith\u00eb teorik\u00ebt, pavar\u00ebsisht nga synimet e tyre, akoma mbetet utopi. Konvergimi i njeriut meshtetin te Aristoteli p.sh. nuk e n\u00ebnkuptonte kategorin\u00eb e skllev\u00ebrve, sikund\u00ebr q\u00eb tek Hegeliliberalizmi borgjez mbetet i kufizuar. Megjithat\u00eb, politika dhe ekonomia edhe m\u00eb tutje do t\u00ebshkojn\u00eb s\u00eb bashku. Nj\u00eb sociolog gjerman k\u00ebsaj do t’i jap\u00eb kuptim praktik: “Autoriteti, fama ose prestigji i shtetit, -thekson ai, – ndikojn\u00eb ekonomikisht n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb produktive<\/em>” (shih Alfredvon Martin, Sociologie der Renaissance… Frankfurt am Main, 1949<\/em>).<\/p>\n

Kjo e shpjegon nj\u00ebheritedhe dukurin\u00eb negative t\u00eb pranishme n\u00eb shoq\u00ebrit\u00eb bashk\u00ebkohore n\u00eb zhvillim kur politika vihetn\u00eb funksion t\u00eb pasurimit privat t\u00eb bart\u00ebsve t\u00eb saj dhe konsiderohet si rrug\u00eb e leht\u00eb p\u00ebr “tu b\u00ebr\u00eb i famsh\u00ebm<\/em>“. Politika – intelekt llogarit\u00ebs dhe talent profesional N\u00eb koh\u00ebn e Rilindjes (Renesanc\u00ebs), mbisundonte bindja se aft\u00ebsia e njeriut konsiston n\u00eb superioritetin e arsyes mbi ekzistenc\u00ebn, besim i cili pastaj e p\u00ebrcaktonte edhe luft\u00ebn si shkenc\u00eb dhe si mjeshtri (Makiaveli psh., her\u00eb-her\u00eb kishte qen\u00eb strateg ushtarak n\u00eb qytetin e tij t\u00eb lindjes). Besimi i till\u00eb e karakterizonte epok\u00ebn borgjezo-tregtare e cila politik\u00ebn ekonsideronte si \u00e7\u00ebshtje t\u00eb intelektit llogarit\u00ebs dhe t\u00eb talentit profesional (R\u00f6hrich-Narra, vep. cit. f. 29<\/em>).<\/p>\n

Intelekti i k\u00ebtill\u00eb llogarit\u00ebs duhej t\u00eb vihej n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb pasurimit t\u00eb tregtar\u00ebve, q\u00eb e p\u00ebrb\u00ebnin b\u00ebrtham\u00ebn e borgjezis\u00eb s\u00eb ardhme. Nd\u00ebrkaq, talenti profesional duhej t\u00eb vihej n\u00eb funksion t\u00eb zgjerimit t\u00eb qyteteve tregtare. Kjo e presupozonte kuptimin e politik\u00ebs sishkenc\u00eb, mjesht\u00ebri dhe aft\u00ebsi n\u00eb funksion t\u00eb forcimit t\u00eb pozit\u00ebs s\u00eb qyteteve tregtare dhe t\u00ebtregtar\u00ebve si klas\u00eb n\u00eb forcim e sip\u00ebr. Pragmatizmi i till\u00eb politik dhe t\u00eb kuptuarit pragmatik t\u00eb politik\u00ebs te Hobsi n\u00eb shek. XVII emerr form\u00ebn e pushtetit, si kategori qendrore e politik\u00ebs. Meqen\u00ebse t\u00eb drejt\u00ebn natyrale edefinon si shum\u00eb t\u00eb t\u00eb drejtave t\u00eb pakufizuara t\u00eb individit, at\u00ebher\u00eb, sipas Hobsit, \u00ebsht\u00eb enatyrshme q\u00eb individ\u00ebt t\u00eb bien n\u00eb konflikt me nj\u00ebri-tjetrin (“Homo homini lupus est<\/em>“). Pasi q\u00ebgjendja e till\u00eb do t\u00eb rezultonte n\u00eb kaos, individ\u00ebt e lidhur me kontrat\u00eb heqin dor\u00eb vullnetarishtnga t\u00eb drejtat e tyre (s\u00eb paku nga nj\u00eb pjes\u00eb e tyre) n\u00eb favor t\u00eb shtetit. N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, subjektet i n\u00ebnshtrohen pushtetit t\u00eb vet\u00ebformuar qendror. K\u00ebshtu m\u00eb n\u00eb fund shteti mund t\u00eb shnd\u00ebrrohej n\u00eb nj\u00eb “lidhje politike” (verband).<\/p>\n

Q\u00eb prej k\u00ebndej, nocioni i politik\u00ebs lidhet me pushtetin i cili p\u00ebr Maks Veberin do t\u00eb thot\u00eb “shans q\u00eb personat e caktuar t’i binden urdh\u00ebrit me p\u00ebrmbajtje t\u00eb caktuar<\/em>“. Nd\u00ebrkaq, “pushteti<\/em>, – p\u00ebr Veberin, – \u00ebsht\u00eb fuqi legjitime n\u00eb harmoni me t\u00eb drejt\u00ebn<\/em>“. Ai mb\u00ebshtetet mbi “pajtueshm\u00ebrin\u00eb mbi legjitimitetin<\/em>“. P\u00ebr ndryshim nga kjo, fuqin\u00eb ose forc\u00ebn e past\u00ebr e definon si “\u00e7do shans ose mund\u00ebsi q\u00eb brenda nj\u00eb raporti social t\u00eb imponohet vullnetii njeriut edhe p\u00ebrkund\u00ebr rezistenc\u00ebs<\/em>” (M.Weber Wirtschaft und Geselschaft, T\u00fcbingen, 1976, f. 556<\/em>).<\/p>\n

E v\u00ebrteta e koh\u00ebshme (koh\u00ebsisht e p\u00ebrcaktuar) e shkenc\u00ebs<\/strong><\/p>\n

Bot\u00ebkuptimi i till\u00eb i politik\u00ebs si intelekt apo shkenc\u00eb n\u00eb funksion t\u00eb interesave t\u00eb caktuara mb\u00ebshtetet mbi funksionin e politik\u00ebs si shkenc\u00eb q\u00eb n\u00eb fillim t\u00eb konstituimit t\u00eb saj. Ishte elidhur me raportin e njeriut ndaj natyr\u00ebs, ose me p\u00ebrpjekjet e tij q\u00eb ta kontrolloj\u00eb natyr\u00ebn. Mir\u00ebpo n\u00eb k\u00ebt\u00eb funksion, d.m.th. t\u00eb mbizot\u00ebrimit t\u00eb natyr\u00ebs nga ana e shoq\u00ebris\u00eb, vet\u00eb zhvillimii shkenc\u00ebs dhe i teknologjis\u00eb e ka rrezikuar natyr\u00ebn: e ardhmja tani paraqitet si “obligim i sjelljes kolektive dhe i politik\u00ebs moderne<\/em>“. “Nuk \u00ebsht\u00eb e mundur as t\u00eb paramendohet<\/em>, – konstatojn\u00eb R\u00f6hrih dhe Narra, – se \u00e7far\u00eb vdekje masovike dhe vrasje masovike do t\u00eb shkonte me nj\u00eb situat\u00eb t\u00eb till\u00eb pas thirrjes: – le t\u00eb shp\u00ebtoj\u00eb kush t\u00eb mundet!<\/em>” (R\u00f6hrich-Narra, vep. cit. f. 6<\/em>).<\/p>\n

Ajo q\u00eb e ka mund\u00ebsuar nj\u00eb zhvillim t\u00eb till\u00eb negativ t\u00eb gj\u00ebrave, q\u00eb e ka reduktuar politik\u00ebn n\u00ebintelekt t\u00eb ftoht\u00eb llogarit\u00ebs e pa ndjenja, sipas disa teorik\u00ebve dhe filozof\u00ebve \u00ebsht\u00eb vet\u00eb funksioni i pavar\u00ebsuar i zhvillimit tekniko-shkencor. K\u00ebt\u00eb pavar\u00ebsim t\u00eb funksionit t\u00eb shkenc\u00ebs gjat\u00eb procesit t\u00eb zhvillimit t\u00eb saj e v\u00eb re sidomos Maks Horkhaimeri. Atij i duket se \u00ebsht\u00eb me r\u00ebnd\u00ebsi vet\u00ebm kompleksi funksional i shkenc\u00ebs, p\u00ebr t\u00eb konstatuar se “ajo q\u00eb zakonisht merret si q\u00ebllim – lumturia e individit, sh\u00ebndeti dhe pasuria, – dometh\u00ebnien e vet e fiton ekskluzivisht nga mund\u00ebsia q\u00eb t\u00eb b\u00ebhet funksionale<\/em>“. Funksionalitetin e till\u00eb t\u00eb dijes megjithat\u00eb e v\u00eb n\u00eb funksion t\u00eb prodhimit material dhe shpirt\u00ebror (shih Maks Horkhaimer, Zur Kritik der instrumentellen Vernunft, Frankfurt a\/M.1967. f. 94<\/em>).<\/p>\n

K\u00ebt\u00eb e kishte b\u00ebr\u00eb m\u00eb par\u00eb edhe Marksi: “Ai vet\u00eb (d.m.th., njeriu) p\u00ebrkundrejt materies, n\u00eb natyr\u00eb paraqitet si fuqi natyrale<\/em>” (Kapitali-I). Mir\u00ebpo, pa marr\u00eb parasysh shkakun, mbetet fakti se zot\u00ebrimi me sendet, me natyr\u00ebn, q\u00eb nj\u00ebkoh\u00ebsisht \u00ebsht\u00eb edhe zot\u00ebrim me njer\u00ebzit, n\u00eb koh\u00ebn moderne, “godet prapa mbi qenien dhembi vet\u00ebdij\u00ebn e njer\u00ebzve<\/em>” (Max Horkheimer und Theodor Adorno, Dialektik der Autkl\u00e4rung, Amsterdam 1947, f.56, dhe n\u00eb p\u00ebrkthimin serbokroat: Dijalektika prosvetiteljstva, Sarajevo, 1974, f. 54<\/em>)<\/p>\n

Goditja e till\u00eb prapa n\u00eb koh\u00ebn e sotme manifestohet si frik\u00eb nga “vdekja masovike” dhe nga “vrasja masovike”, t\u00eb cilat rezultojn\u00eb nga fakti se n\u00eb nj\u00ebr\u00ebn an\u00eb \u00ebsht\u00eb pla\u00e7kitur planeti, p\u00ebr shkak t\u00eb tendenc\u00ebs s\u00eb vazhdueshme p\u00ebr nd\u00ebrtimin e shoq\u00ebris\u00eb s\u00eb mir\u00ebqenies, dhe nga ana tjet\u00ebr, p\u00ebr shkak se shumica e njer\u00ebzimit \u00ebsht\u00eb reduktuar n\u00eb nivel t\u00eb ekzistenc\u00ebs.<\/p>\n

Andaj njer\u00ebzimit n\u00eb t\u00ebr\u00ebsi i kanoset edhe natyra (q\u00eb ajo t\u00eb mos e diktoj\u00eb urdh\u00ebrin e saj dhe t’i kund\u00ebrshtoj\u00eb k\u00ebrkesat e tepruara) d.m.th. duke “komanduar” ndonj\u00eb katastrof\u00eb ekologjike, por edhe eksplozioni demografik, si p\u00ebrgjigje ndaj s\u00eb cil\u00ebs do t\u00eb rezultonte lufta totale, ose “vrasja masovike”. Politika si shkenc\u00eb (intelekt) \u00ebsht\u00eb dashur ta vinte drejtpeshimin, por me nj\u00eb zhvillim t\u00eb till\u00eb t\u00eb pavar\u00ebsuar \u00ebsht\u00eb shnd\u00ebrruar edhe vet\u00eb n\u00eb nj\u00eb “mendje instrumentale” duke e ndar\u00eb fatin e shkenc\u00ebs n\u00eb t\u00ebr\u00ebsi n\u00eb funksion t\u00eb profitit, sepse racionaliteti teknik \u00ebsht\u00eb tretur n\u00eb racionalitetin e vet\u00eb zot\u00ebrimit me natyr\u00ebn dhe me njer\u00ebzit. Ky aspekt i politik\u00ebs dhe i shkenc\u00ebs n\u00eb t\u00ebr\u00ebsi do t\u00eb mund t\u00eb quhej ciniz\u00ebm i intelektit, po t\u00eb jet\u00eb i detyruar q\u00eb n\u00eb plan t\u00ebgjer\u00eb t\u00eb instrumentalizohet n\u00eb funksion t\u00eb dominimit me njeriun e jo n\u00eb funksion t\u00eb \u00e7lirimit t\u00ebtij.<\/p>\n

Lufta e tanishme n\u00eb Gjirin Persik mund ta ilustroj\u00eb mjaft mir\u00eb kompleksitetin e \u00e7\u00ebshtjes. K\u00ebtu aspekti i politik\u00ebs si intelekt, shkenc\u00eb, \u00ebsht\u00eb materializuar n\u00eb disa drejtime: 1) si mund\u00ebsie programimit t\u00eb luft\u00ebs p\u00ebr arritjen e q\u00ebllimeve t\u00eb caktuara nga ana e t\u00eb dy pal\u00ebve. P\u00ebramerikan\u00ebt dhe aleat\u00ebt e tyre detyrimi i Irakut q\u00eb t\u00eb t\u00ebrhiqet nga Kuvajti, esencialisht do t\u00eb thot\u00eb m\u00ebnjanim i rrezikut potencial p\u00ebr humbjen e kontrollit mbi burimet e naft\u00ebs, por edhe p\u00ebr shnd\u00ebrrimin e arab\u00ebve dhe t\u00eb islamizmit n\u00eb t\u00ebr\u00ebsi n\u00eb faktor t\u00eb politik\u00ebs bot\u00ebrore. P\u00ebr Irakun, detyrimi i amerikan\u00ebve dhe i aleat\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb q\u00eb ta akceptojn\u00eb si t\u00eb till\u00eb, do t\u00eb thot\u00ebpik\u00ebrisht at\u00eb q\u00eb ata m\u00eb s\u00eb shumti i druhen; 2) si teknik\u00eb dhe teknologji e avancuar ushtarake, duke i p\u00ebrfshir\u00eb edhe strategjit\u00eb e avancuara p\u00ebr arritjen e q\u00ebllimeve t\u00eb theksuara; dhe 3) aspekti cinik i \u00e7\u00ebshtjes konsiston pik\u00ebrisht n\u00eb faktin se q\u00eb t\u00eb dy pal\u00ebt jan\u00eb t\u00eb vet\u00ebdijshme p\u00ebr rrjedhimet eventuale globale, edhe n\u00eb plan t\u00eb natyr\u00ebs, edhe t\u00eb njer\u00ebzimit: n\u00eb plan t\u00eb natyr\u00ebs,v\u00ebnia e zjarrit burimeve t\u00eb naft\u00ebs, qoft\u00eb nga ana e Irakut (me q\u00ebllim t\u00eb pamund\u00ebsimit t\u00eb invadimit) qoft\u00eb aksidentalisht, nga ana e amerikan\u00ebve (p\u00ebr shkak t\u00eb bombardimeve) doemosdo t\u00eb rezultonte n\u00eb \u00e7rregullime ekologjike t\u00eb natyr\u00ebs p\u00ebrmasash t\u00eb tilla eventuale, q\u00eb do t\u00eb mund t’i ndjente gjith\u00eb njer\u00ebzimi.<\/p>\n

Mir\u00ebpo nj\u00eb ciniz\u00ebm akoma m\u00eb i madh \u00ebsht\u00eb programimi i p\u00ebrllogaritur i viktimave n\u00eb ushtar\u00eb. Qysh nga fillimi i luft\u00ebs, amerikan\u00ebt i kan\u00eb porositur 16000 thas\u00eb najloni p\u00ebr transportimin e kufomave. Irakian\u00ebt nuk e kan\u00eb b\u00ebr\u00eb nj\u00eb gj\u00eb t\u00eb till\u00eb, por megjithat\u00eb, zgjedhja e alternativ\u00ebs s\u00eb luft\u00ebs prej tyre do t\u00eb thot\u00eb se edhe ata q\u00eb n\u00eb fillim kan\u00eb kalkuluar me numra t\u00eb kufizuar apo t\u00eb pakufizuar viktimash p\u00ebr arritjen e q\u00ebllimeve t\u00eb caktuara politike. N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, politika si intelekt llogarit\u00ebs ka ardhur n\u00eb shprehje siintelekt llogarit\u00ebs i luft\u00ebs, dhe pik\u00ebrisht ky \u00ebsht\u00eb aspekti cinik i \u00e7\u00ebshtjes. Mir\u00ebpo ky shembull nj\u00ebherit tregon edhe se politika, si intelekt llogarit\u00ebs e si shkenc\u00eb, \u00ebsht\u00eb n\u00eb funksion t\u00eb q\u00ebllimeve t\u00eb forcave dominante n\u00eb shoq\u00ebri, bile edhe n\u00eb funksion t\u00eb krijimit t\u00eb s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs si e v\u00ebrtet\u00eb e dh\u00ebn\u00eb, sepse e v\u00ebrteta mbi luft\u00ebn n\u00eb Gjirin Persik “do t\u00eb varet” nga zhvillimi i proceseve pas p\u00ebrfundimit t\u00eb saj. Duke e spikatur k\u00ebt\u00eb veti t\u00eb politik\u00ebs si shkenc\u00eb e angazhuar, Theodor Adorno do t\u00eb konstatoj\u00eb se e v\u00ebrteta n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi \u00ebsht\u00eb “e koh\u00ebshme”, d.m.th. koh\u00ebsisht e p\u00ebrcaktuar.<\/p>\n

Me fjal\u00eb t\u00eb tjera, sipas bot\u00ebkuptimeve t\u00eb theksuara m\u00eb lart, e v\u00ebrteta shkencore \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb, jo vet\u00ebm zbulohet, por edhe q\u00eb krijohet gjat\u00eb procesit t\u00eb njohjes. Maks Horkhaimeri dhe Theodor Adorno n\u00eb “Dialektik\u00ebn e Iluminizmit” e b\u00ebjn\u00eb p\u00ebrshkrimin e historis\u00eb si luft\u00eb midis njeriut dhe natyr\u00ebs, por n\u00eb lidhje me t\u00eb njohurit, shkenc\u00ebn: “Njeriu i shkenc\u00ebs i njeh gj\u00ebrat p\u00ebraq sa mund ti nd\u00ebrtoj\u00eb<\/em>“. Gjat\u00eb nd\u00ebrtimit t\u00eb tyre, qen\u00ebsia e gj\u00ebrave shkenc\u00ebtarit i zbulohet sisubstrat i sundimit: “\u00c7do tentativ\u00eb q\u00eb me thyerjen e natyr\u00ebs t\u00eb thyhet edhe detyrimi (dhuna) vet\u00ebm sa e detyron t\u00eb bjer\u00eb edhe m\u00eb thell\u00eb n\u00eb t\u00eb. K\u00ebshtu kaloi udh\u00ebtimi i qytet\u00ebrimit evropian. Abstraksioni, veg\u00ebl e iluminizmit, p\u00ebrkundrejt objekteve t\u00eb veta q\u00ebndron si fat, nocionin e t\u00eb cilit e ka fshir\u00eb: si “likuidim”. Qytet\u00ebrimi n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb u shnd\u00ebrrua n\u00eb “fitore t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb mbi natyr\u00ebn, e cila gjith\u00e7ka e shnd\u00ebrroi n\u00eb natyr\u00eb t\u00eb thjesht\u00eb<\/em>” (shih Horkhaimer-Adorno,vep.cit., p\u00ebrkthimi serbokroat. f. 54<\/em>).<\/p>\n

P\u00ebr ndryshim nga Kanti, p\u00ebr t\u00eb cilin iluminizmi e kishte kuptimin e \u00e7lirimit t\u00eb njeriut nga frika dhe e shnd\u00ebrrimit t\u00eb tij n\u00eb zot\u00ebrues t\u00eb sendeve, p\u00ebr Adornon, mendimi n\u00eb rrug\u00eb e sip\u00ebr prej mitologjis\u00eb n\u00eb logjik\u00eb “e ka humbur elementin e refleksionit mbi veten<\/em>“. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb shkak ai manifestohet n\u00eb form\u00eb t\u00eb makin\u00ebs, si logjik\u00eb emakin\u00ebs… n\u00eb “procesin automatik i cili zhvillohet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb vet\u00ebvepruese<\/em>“. Andaj iluminizmi, n\u00eb munges\u00eb t\u00eb refleksionit, tregohet si iluminiz\u00ebm i pavet\u00ebdijsh\u00ebm. Nga kjo gj\u00eb logjikisht rrjedh se atij i duhet kthyer “refleksionin si njohuri e vetvetes, e cila e \u00e7liron njeriun nga vart\u00ebsia mbi hipostazimin\u00eb e fotografive<\/em>” (J\u00fcrgen Habermas, Technik und Wissentschaft als Ideologie, Frankfurt a\/M. 1970. f. 159 ose “Tehnika i znanost, kao Ideologia” Zagreb, 1968, f. 122<\/em>) por edhe e ndryshon jet\u00ebn. Nd\u00ebrkaq autorefleksioni \u00ebsht\u00eb nj\u00eb akt q\u00eb e ndryshon jet\u00ebn dhe e paraqet l\u00ebvizjen e emancipimit, e cila nuk \u00ebsht\u00eb gj\u00eb tjet\u00ebr p\u00ebrve\u00e7 se nj\u00eb “shprehje p\u00ebr at\u00eb q\u00eb quhet diferencim antropologjik.<\/p>\n

“Gjendja e till\u00eb e jo-diferencimit antropologjik (njeriu-pjes\u00eb e natyr\u00ebs) e n\u00ebnkupton jo-identitetin e njeriut q\u00eb manifestohet n\u00eb veprimet e tij. Ajo paraqitet n\u00eb shkenc\u00eb me k\u00ebrkes\u00ebn mbi t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn e cila presupozon “t\u00eb dh\u00ebn\u00ebn ekzistenciale t\u00eb s\u00eb pav\u00ebrtet\u00ebs<\/em>” (shih R\u00f6hrich-Narra, vep. cit. f. 10<\/em>) por vet\u00ebm n\u00eb kuptim t\u00eb dukjes, aparenc\u00ebs, e cila duhet zbuluar n\u00eb interes t\u00eb emancipimit. Nga ky aspekt, shkenca \u00ebsht\u00eb gjurmim racional i lidhjeve midis qenies dhe aparenc\u00ebs. Detyra e saj konsiston n\u00eb faktinq\u00eb aparenc\u00ebn empirike t\u00eb mos e marr\u00eb p\u00ebr qenie. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb shkak, e v\u00ebrteta shkencore duhet t\u00eb p\u00ebrfitohet me p\u00ebrpjekje k\u00ebmb\u00ebngul\u00ebse t\u00eb njohjes s\u00eb p\u00ebrcaktimeve t\u00eb objektit t\u00eb dh\u00ebn\u00eb.<\/p>\n

Gjurmimi p\u00ebr t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn b\u00ebhet gjithmon\u00eb n\u00eb rrethana konkrete historike. Mir\u00ebpo k\u00ebmb\u00ebnguljan\u00eb racionalitet do t\u00eb thot\u00eb se e v\u00ebrteta shkencore nuk \u00ebsht\u00eb nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje e ndri\u00e7imit momental,por \u00e7\u00ebshtje e pun\u00ebs mbi objektin q\u00eb duhet njohur. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb shkak e v\u00ebrteta shkencore, ose t\u00ebnjohurit, mund t\u00eb ndryshohet, prandaj ajo \u00ebsht\u00eb e koh\u00ebshme, (koh\u00ebsisht e p\u00ebrcaktuar). Interesi p\u00ebr emancipim \u00ebsht\u00eb me r\u00ebnd\u00ebsi p\u00ebr shkenc\u00ebn politike, e cila duhet t’i v\u00eb n\u00eb dukje kund\u00ebrth\u00ebniet midis nevojave t\u00eb individit dhe rendit shtet\u00ebror ekzistues… t\u00eb “zbuloj\u00eb faktor\u00ebt q\u00eb e pengojn\u00eb iluminizimin (vet\u00ebdij\u00ebsimin) e individit mbi nevojat e veta<\/em>” (shih R\u00f6hrich-Narra, vep. cit. f. 11-12<\/em>).<\/p>\n

N\u00eb relacionet tona edhe nj\u00eb shembull tjet\u00ebr do t\u00eb mund ta ilustronte kompleksitetin e \u00e7\u00ebshtjes: Akademia e Shkencave Serbe n\u00eb fillim t\u00eb viteve 80 e shpalli, ndon\u00ebse jo n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb rregullt, memorandumin e saj t\u00eb mir\u00ebnjohur mbi pozit\u00ebn e Serbis\u00eb n\u00eb federat\u00ebn jugosllave dhe mbi nevoj\u00ebn p\u00ebr ndryshimin e asaj pozite n\u00eb raportet federale t\u00eb Jugosllavis\u00eb. Ajo pra, e b\u00ebri vet\u00ebdij\u00ebsimin (iluminizimin) e opinionit serb mbi pozit\u00ebn e supozuar inferiore t\u00eb Serbis\u00eb n\u00eb ato relacione. N\u00eb frym\u00ebn e bot\u00ebkuptimeve t\u00eb theksuara, ajo e b\u00ebri krijimin e nj\u00eb t\u00eb v\u00ebrtete shkencore me t\u00eb cil\u00ebn synohej krijimi i s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs tjet\u00ebr – ndryshimi i raporteve nacionale n\u00eb favor t\u00eb saj dhe n\u00eb disfavor t\u00eb shqiptar\u00ebve.<\/p>\n

N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, intelekti politik i Serbis\u00eb u vu n\u00eb funksion t\u00eb interesave partikulare t\u00eb kombit t\u00eb vet, ose t\u00eb nj\u00eb pjese t\u00eb atij kombi, dhe jo n\u00eb funksion t\u00eb zgjidhjeve optimale p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb pjes\u00ebtar\u00ebt e federat\u00ebs jugosllave. K\u00ebt\u00eb pastaj e b\u00ebn\u00eb edhe t\u00eb tjer\u00ebt me opsionin mbi zgjidhjen konfederale t\u00eb kriz\u00ebs. Sikur Kosov\u00ebs t\u00eb mos i sigurohej statusi i Republik\u00ebs, i nj\u00ebjt\u00eb me republikat tjera, at\u00ebher\u00eb praktikisht do t\u00eb argumentohej cinizmi i papar\u00eb dhe i pad\u00ebgjuar i politik\u00ebs si intelekt jugosllav. Kjo do t\u00eb thoshte se me Kosov\u00ebn \u00ebsht\u00eb manipuluar gjat\u00eb 10 viteve t\u00eb plota p\u00ebr t’i realizuar q\u00ebllimet q\u00eb nuk kishin t\u00eb b\u00ebnin fare me t\u00eb. Kjo pastaj do ta kishte kuptimin e nj\u00eb vulgarizimi ekstrem t\u00eb politik\u00ebs n\u00eb funksion t\u00eb interesave partikulare. Mir\u00ebpo politika nuk mund t\u00eb q\u00ebndroj\u00eb si e till\u00eb dhe nuk do t\u00eb ngjaj\u00eb ashtu.<\/p>\n

Politika si n\u00ebn\u00eb e shkencave <\/strong><\/p>\n

\u00c7do e v\u00ebrtet\u00eb shkencore, qoft\u00eb “e koh\u00ebshme” ose jo, sikurse dhe \u00e7do shkenc\u00eb, \u00ebsht\u00eb n\u00eb funksion t\u00eb di\u00e7kafit, ose n\u00eb funksion t\u00eb interesave t\u00eb caktuara. Shkenca, apo shkencat politike, gjithashtu nuk b\u00ebjn\u00eb p\u00ebrjashtim nga nj\u00eb rregull i till\u00eb. Natyr\u00ebn dhe karakterin e interesave t\u00eb tilla nuk e p\u00ebrcakton shkenca por raporti i forcave, vet\u00eb bart\u00ebsit e atyre interesave. Meqen\u00ebse politika ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me rregullimin e pun\u00ebve shoq\u00ebrore (t\u00eb hetoj\u00eb raportin midis aparenc\u00ebs dhe qen\u00ebsis\u00eb s\u00eb gj\u00ebrave n\u00eb dobi t\u00eb emancipimit) at\u00ebher\u00eb \u00ebsht\u00eb e kuptueshme (deri diku) q\u00eb shumica e njer\u00ebzve e identifikojn\u00eb shkenc\u00ebn me mjesht\u00ebrin\u00eb politike. N\u00eb raste t\u00eb tilla harrohet se politika \u00ebsht\u00eb l\u00ebnd\u00eb, me t\u00eb cil\u00ebn merret shkenca politike. E v\u00ebrteta “e koh\u00ebshme” e politik\u00ebs shnd\u00ebrrohet n\u00eb objekt sundimi t\u00eb s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs shkencore t\u00eb shkenc\u00ebs politike. Politik\u00ebn si veprimtari shoq\u00ebrore Adolf Bibi\u00e7i e definoi si “veprimtari shoq\u00ebrore… q\u00eb ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me rregullimin e pozit\u00ebs s\u00eb njeriut dhe t\u00eb elementeve strukturale t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb s\u00eb bazuar mbi ndarjen shoq\u00ebrore t\u00eb pun\u00ebs<\/em>“.<\/p>\n

Veprimtaria e till\u00eb n\u00eb shoq\u00ebrit\u00eb klasore para s\u00eb gjithash e rregullon pozit\u00ebn e klasave n\u00eb “raportin e p\u00ebrgjithsh\u00ebm t\u00eb prodhimit<\/em>“. N\u00eb qoft\u00eb se nj\u00eb gj\u00eb e till\u00eb rregullohet p\u00ebrmes shtetit “at\u00ebher\u00eb \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr politik\u00ebn n\u00eb kuptimin e ngusht\u00eb, n\u00eb qoft\u00eb se subjektet e k\u00ebsaj veprimtarie jan\u00eb \u00e7far\u00ebdo, mendohet p\u00ebr politik\u00ebn n\u00eb kuptimin e gjer\u00eb<\/em>“(shih A.Bibi\u00e7, Politicka Znanost, Predmet i Sustina, Hrestomatija Politicke Znanosti, Zagreb,1971<\/em>).<\/p>\n

Nga kjo del se komponenta kryesore, e cila lejon q\u00eb nj\u00eb veprimtari e caktuar ta ket\u00eb vul\u00ebn e politik\u00ebs, e t\u00eb quhet politike dhe jo p.sh. ekonomike etj., \u00ebsht\u00eb e lidhur me rregullimin e pozit\u00ebs s\u00eb njeriut n\u00eb shoq\u00ebri dhe t\u00eb elementeve strukturale t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb. Mir\u00ebpo Adolf Bibi\u00e7i duket sikur nuk \u00ebsht\u00eb plot\u00ebsisht i sakt\u00eb, sepse rregullimi i pozit\u00ebs s\u00eb njeriut n\u00eb shoq\u00ebri nuk e n\u00ebnkupton statizimin e asaj pozite, pa e marr\u00eb parasysh nivelin. \u00cbsht\u00eb n\u00eb natyr\u00ebn e njeriut q\u00eb t\u00eb mos jet\u00eb i k\u00ebnaqur me pozit\u00ebn e vet n\u00eb shoq\u00ebri dhe q\u00eb vazhdimisht t\u00eb luftoj\u00eb p\u00ebravancimin e saj. A. Bibi\u00e7i andaj e b\u00ebn definimin e politik\u00ebs nga pozitat dominante shoq\u00ebrore: “Politika \u00ebsht\u00eb veprimtari q\u00eb merret me rregullimin e pozit\u00ebs s\u00eb njeriut n\u00eb raportet e produksionit n\u00eb shoq\u00ebri<\/em>” dhe – mbaroi puna!<\/p>\n

Sikur politika t\u00eb kishte qen\u00eb e suksesshme dhe ta b\u00ebnte nj\u00eb gj\u00eb t\u00eb till\u00eb lidhur me pozit\u00ebn e shqiptar\u00ebve n\u00eb shoq\u00ebrin\u00eb jugosllave, nuk do t\u00eb kishte pasur nevoj\u00eb q\u00eb ata t\u00eb k\u00ebrkonin republik\u00eb. Flaman\u00ebt n\u00eb Belgjik\u00eb, p.sh. nuk kishin pozit\u00eb edhe aq t\u00eb keqe n\u00eb shoq\u00ebrin\u00eb belge, e sidomos jo n\u00eb raportin e produkcionit, por megjithat\u00eb e k\u00ebrkonin vazhdimisht p\u00ebrmir\u00ebsimin e saj. Nd\u00ebrkaq pozita e shqiptar\u00ebve n\u00eb Jugosllavi nuk kishte qen\u00eb n\u00eb rregull. P\u00ebrmes aktivitetit politik ata e k\u00ebrkojn\u00eb jo vet\u00ebm rregullimin e pozit\u00ebss\u00eb tyre autonome (vazhdimisht m\u00eb t\u00eb mang\u00ebt nga t\u00eb tjer\u00ebt) por n\u00eb radh\u00eb t\u00eb par\u00eb avancimin e asaj pozite n\u00eb nivelin e Republik\u00ebs s\u00eb barabart\u00eb me republikat tjera. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb shkak duket m\u00eb i arsyesh\u00ebm definimi i politik\u00ebs si aktivitet p\u00ebr rregullimin dhe avancimin e pozit\u00ebs shoq\u00ebrore t\u00eb subjekteve t\u00eb saj d.m.th. t\u00eb njeriut.<\/p>\n

K\u00ebt\u00eb ve\u00e7ori t\u00eb politik\u00ebs e v\u00eb re nj\u00eb num\u00ebr i konsideruesh\u00ebm i autor\u00ebve nga vendet n\u00eb zhvillim. Ahmed Seku Ture, p.sh., duke e theksuar me ngaz\u00ebllim t\u00eb tepruar k\u00ebt\u00eb ve\u00e7ori t\u00eb saj, politik\u00ebn e merr si n\u00ebn\u00eb t\u00eb t\u00eb gjitha shkencave: “N\u00eb qoft\u00eb se ndokujt<\/em>, – shkruan ai, –politika i duket loj\u00eb, mjesht\u00ebri p\u00ebr t’u nxjerr\u00eb nga v\u00ebshtir\u00ebsit\u00eb, ose p\u00ebr t’i mashtruar t\u00eb tjer\u00ebt, p\u00ebr partin\u00eb ton\u00eb, n\u00eb kuptimin e v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb fjal\u00ebs, ajo \u00ebsht\u00eb shkenc\u00eb mbi jet\u00ebn shoq\u00ebrore. Politika shnd\u00ebrrohet prandaj n\u00eb shkenc\u00eb q\u00eb e mund\u00ebson p\u00ebrdorimin e shkencave t\u00eb tjera n\u00eb dobi t\u00eb njeriut dhe t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb. Me an\u00eb t\u00eb saj, dhe p\u00ebrmes saj, njeriu e kupton se ligji, e v\u00ebrteta, shkenca, vlejn\u00eb p\u00ebr aq sa i kthehen popullit, i cili, nj\u00ebkoh\u00ebsisht, \u00ebsht\u00eb objekt i t\u00eb gjitha p\u00ebrkujdesjeve tona. Andaj e p\u00ebrgjithshmja \u00ebsht\u00eb n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb individit, ashtu si individi duhet ngritur n\u00eb nivelin e s\u00eb p\u00ebrgjithshmes<\/em>” (shih Ahmed Sekou Toure, Demokratska Revolucija, n\u00eb librin e Ivan Vekoviqit “Afrika i Socijalizam”, Beograd 1976<\/em>)”.<\/p>\n

A.S. Ture ishte Kryetar i Partis\u00eb Popullore Demokratike dhe i RD t\u00eb Guines\u00eb – Konakri. M\u00eb 1958 De Goli qe hidh\u00ebruar me t\u00eb, sepse ai nuk ia kishte pranuar propozimin q\u00eb Guineja, pas fitores s\u00eb pavar\u00ebsis\u00eb, t\u00eb mbetej an\u00ebtare e Unionit francez. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye Franca\u00a0 it\u00ebrhoqi nga Guineja t\u00eb gjitha sh\u00ebrbimet dhe t\u00eb gjith\u00eb konsultant\u00ebt e vet, por Seku Ture megjithat\u00eb mbeti demokrat, ndoshta v\u00ebrtet\u00eb i “tam-tamit”, si\u00e7 do ta quanin kund\u00ebrshtar\u00ebt e tij, por sidoqoft\u00eb demokrat. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst ishte fare e natyrshme q\u00eb ai ta mbitheksonte rolin e faktorit politik n\u00eb zhvillimin e vendit t\u00eb tij dhe t\u00eb politik\u00ebs si shkenc\u00eb e shkencave, por e v\u00ebrteta shkencore prapseprap\u00eb nuk mund t\u00eb reduktohet n\u00eb utilitariz\u00ebm t\u00eb kulluar. Ajo e p\u00ebrmban n\u00eb vete edhe t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn e “koh\u00ebshme”, por edhe at\u00eb p\u00ebr vete, t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn p\u00ebr hir t\u00eb ngritjes, por edhe t\u00eb destruksionit (p.sh. hulumtimet n\u00eb sfer\u00ebn e atomistik\u00ebs).<\/p>\n

Najdan Pashiqi, nj\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsues tjet\u00ebr eminent i mendimit politik t\u00eb Jugosllavis\u00eb, kuptimin epolitik\u00ebs e lidh me dukurit\u00eb politike t\u00eb cilat gjithmon\u00eb jan\u00eb t\u00eb dykuptimshme: 1. ato mund t\u00ebkonsiderohen si aksion i vet\u00ebdijsh\u00ebm i subjekteve t\u00eb ndryshme t\u00eb veprimit politik, por edhe si: 2. “realitet objektiv i raporteve politike, kompleks i fuqive politike<\/em>“, me nj\u00eb fjal\u00eb, “realitet iraporteve politike<\/em>” (shih N.Pashiq, Klase i Politika, Beograd, 1968<\/em>).<\/p>\n

N.Pashiqi n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb e b\u00ebn operacionalizimin e bot\u00ebkuptimit francez mbi politik\u00ebn ose m\u00eb sakt\u00eb, mbi dy aspektet epolitik\u00ebs, p\u00ebr t\u00eb cilat flet Moris Dyverzhe (shih Moris Diverzhe, Uvod u politici, Beograd 1966<\/em>) duke i krahasuar me dy fytyrat e per\u00ebndis\u00eb Janus (shih Vojtech Zamarovsky, Heronjt\u00eb emiteve antike, Rilindja, 1985). Politika si art = “policy” dhe “politics” Aktivitetin e vet\u00ebdijsh\u00ebm t\u00eb forcave politike, ose t\u00eb subjekteve politike, gati t\u00eb gjith\u00eb teorik\u00ebt e politik\u00ebs e v\u00ebn\u00eb n\u00eb kontekst t\u00eb shtetit, duke e konsideruar at\u00eb si instrument shoq\u00ebror, me t\u00eb cilin udh\u00ebheqin forcat subjektive.<\/p>\n

Nd\u00ebrkaq R\u00f6hrich dhe Wolf-Dieter-Narra, duke e reduktuar k\u00ebt\u00eb aspekt t\u00eb politik\u00ebs n\u00eb funksion t\u00eb rregullimit t\u00eb konflikteve, e p\u00ebrqendrojn\u00eb v\u00ebmendjen e tyre n\u00eb “format e rregullimit t\u00eb konflikteve<\/em>“, gj\u00eb p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn e huazojn\u00eb terminanglo-sakson “politics” dhe n\u00eb p\u00ebrmbajtjen e konflikteve, gj\u00eb p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn poashtu huazohettermi anglo-sakson “polic” ose “issue” q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb \u00e7\u00ebshtje. Meqen\u00ebse t\u00eb gjitha konfliktet, marr\u00eb logjikisht, nuk duhet t\u00eb ken\u00eb kuptim politik, ata e kontestojn\u00eb k\u00ebt\u00eb me faktin etotalitarizimit t\u00eb jet\u00ebs shoq\u00ebrore dhe t\u00eb p\u00ebrzierjes s\u00eb shtetit modern, madje edhe n\u00eb raportetprivate t\u00eb familjes (disa teorik\u00eb t\u00eb tjer\u00eb, t\u00eb cil\u00ebve nj\u00eb dit\u00eb medoemos do tu kushtojm\u00eb v\u00ebmendje, konstatojn\u00eb me pik\u00ebllim se “shtet\u00ebzimi” i jet\u00ebs private \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb total: “asgj\u00eb e shenjt\u00eb nuk ka mbetur jasht\u00eb kthetrave t\u00eb pushtetit<\/em>” (ne do t\u00eb shtonim se ato, kthetrat, k\u00ebrc\u00ebnojn\u00eb t\u00eb rrezikojn\u00eb \u00e7do bashk\u00ebshort\u00ebsi dhe \u00e7do f\u00ebmij\u00eb legjitim t\u00eb martesave legjitime<\/em>).<\/p>\n

N\u00eb diskutimin politiko-shkencor t\u00eb viteve 60 (Bachra\/Baratc dhe t\u00eb tjer\u00ebt), u fut nocioni i jo-vendimeve (non-decisions) me q\u00ebllim t\u00eb t\u00ebrheqjes s\u00eb v\u00ebmendjes mbi numrin e temave q\u00eb nuku lan\u00eb n\u00eb disponim t\u00eb tubimeve. Me fjal\u00eb t\u00eb tjera, si jo-politike mbet\u00ebn ato sfera t\u00eb jet\u00ebs shoq\u00ebrore t\u00eb cilat politika, n\u00eb saje t\u00eb nj\u00eb koncensusi t\u00eb p\u00ebrgjithsh\u00ebm t\u00eb n\u00ebnkuptuar, nuk deshiti njihte si t\u00eb tilla. Ato megjithat\u00eb ekzistojn\u00eb dhe paraqiten si rryma t\u00eb ndryshme t\u00eb ujit n\u00ebnakullin politik; dalin n\u00eb sip\u00ebrfaqe at\u00ebher\u00eb kur krijohen kushtet dhe kur subjektet e saj dalin n\u00ebsken\u00eb. Prandaj ato nuk mbeten gjithmon\u00eb t\u00eb tilla, rryma t\u00eb ndryshme t\u00eb ujit n\u00ebn akullin politik,sepse edhe politika, po t\u00eb jet\u00eb e till\u00eb, e humb kuptimin e vet.<\/p>\n

Hannah Arendt, duke e theksuar faktin mbi nevoj\u00ebn e artikulimit t\u00eb k\u00ebrkesave dhe t\u00eborientimit t\u00eb politik\u00ebs n\u00eb rregullimin e konflikteve (politik\u00eb jan\u00eb t\u00eb gjitha format joluftarake t\u00ebzgjidhjes s\u00eb konflikteve) e thekson t\u00eb folurit si kriterium t\u00eb shprehjes s\u00eb cil\u00ebsis\u00eb s\u00eb politik\u00ebs: “Kudo q\u00eb \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr relevanc\u00ebn e t\u00eb folurit, n\u00eb loj\u00eb doemos futet politika, sepse njer\u00ebzit jan\u00eb t\u00eb prirur p\u00ebr politik\u00eb vet\u00ebm p\u00ebr shkak se jan\u00eb qenie q\u00eb e kan\u00eb dhuntin\u00eb e t\u00eb folurit<\/em>” (shih H.Arendt, Vita Activa oder Vom tatigen Leben, M\u00fcnchen, ct. sipas W.R\u00f6hrich-W.D.Narra, vep. cit. f. 63<\/em>).”<\/p>\n

Megjithat\u00eb, njer\u00ebzit merren me politik\u00eb p\u00ebr shkak se kan\u00eb nevoja dhe interesa. Dhuntia e t\u00eb folurit e mund\u00ebson artikulimin, por nuk e zhduk ekzistimin apo paraqitjen e tyre, sikurse q\u00eb politika nuk mund t\u00eb reduktohet vet\u00ebm n\u00eb format jo-luftarake t\u00eb zgjidhjes s\u00eb konflikteve. Teoria politike q\u00eb moti e ka pranuar definicionin e Klauzevicit mbi luft\u00ebn si vazhdim i politik\u00ebs me mjete t\u00eb tjera. Fjal\u00ebt e cituara t\u00eb H. Arendtit mund t\u00eb kuptohen vet\u00ebm n\u00eb kontekst t\u00eb intenc\u00ebs p\u00ebr zhdukjen e luft\u00ebs si metod\u00eb dhe form\u00eb t\u00eb vazhdim\u00ebsis\u00eb politike, por kjo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje tjet\u00ebr. Politika si art dhe morali N\u00eb fjalorin latinisht-shqip (Henrik Lacaj, Filip Fishta, Rilindja, Prishtin\u00eb, 1980) fjala art(ars) p\u00ebrkthehet me fjal\u00ebt: mjeshtri, muz\u00eb, por edhe dredhi, dinak\u00ebri, dhelp\u00ebri. Politika siaktivitet p\u00ebr rregullimin e pozit\u00ebs s\u00eb njeriut n\u00eb shoq\u00ebri, si aksion i vet\u00ebdijsh\u00ebm i subjektevepolitike, si intelekt llogarit\u00ebs, si “policy”, “issue” etj., p\u00ebr rregullimin e konflikteve n\u00eb shoq\u00ebri konsiderohet art, mjesht\u00ebri. Puna \u00ebsht\u00eb se arti inspirohet me t\u00eb bukur\u00ebn dhe t\u00eb mir\u00ebn.<\/p>\n

Nd\u00ebrkaq metodat me t\u00eb cilat realizohet e bukura dhe e mira n\u00eb art mund t\u00eb jen\u00eb gjithashtu t\u00eb bukura por\u00a0 mund t\u00eb jen\u00eb edhe jasht\u00eb saj, si\u00e7 ngjet zakonisht me kushtet n\u00eb t\u00eb cilat realizohet ndonj\u00eb vep\u00ebrartistikisht e bukur. Dredhia, dinak\u00ebria dhe dhelp\u00ebria mund t\u00eb hyjn\u00eb n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb mjesht\u00ebris\u00ebs\u00eb artistit p\u00ebr t\u00eb realizuar t\u00eb bukur\u00ebn. Me k\u00ebt\u00eb rast p\u00ebrs\u00ebri do t\u00eb mbeten art, sepse q\u00ebllimi (vepra e bukur artistike) e p\u00ebrcakton p\u00ebrmbajtjen e tyre si aft\u00ebsi t\u00eb artistit p\u00ebr t\u00eb paraqitur t\u00eb bukur\u00ebn. Mir\u00ebpo ato mund t\u00eb jen\u00eb edhe metoda, madje prioritare, t\u00eb ndonj\u00eb imitatori apofalsifikatori t\u00eb veprave artistike. N\u00eb rast t\u00eb till\u00eb k\u00ebta do t\u00eb b\u00ebnin pjes\u00eb n\u00eb mjesht\u00ebrin\u00eb eimitacionit, t\u00eb falsifikimit dhe t\u00eb hajdutll\u00ebkut. P\u00ebrmbajtja e q\u00ebllimit t\u00eb imitimit (p.sh. p\u00ebr t\u00eb g\u00ebnjyer opinionin me q\u00ebllim t\u00eb p\u00ebrfitimit material) do t’i klasifikoj\u00eb si t\u00eb pamoralshme dhe t\u00eb d\u00ebmshme p\u00ebr njer\u00ebzit. N\u00eb politik\u00eb gj\u00ebrat q\u00ebndrojn\u00eb nj\u00ebsoj si edhe n\u00eb art, por konsekuencat enj\u00ebr\u00ebs dhe t\u00eb tjetr\u00ebs jan\u00eb t\u00eb pakrahasueshme.<\/p>\n

P\u00ebrderisa me nj\u00eb vep\u00ebr t\u00eb bukur artistike mund t\u00eb k\u00ebnaqen shum\u00eb njer\u00ebz, me ndonj\u00eb vep\u00ebr t\u00eb bukur politike mund t\u00eb shp\u00ebtoj\u00eb nj\u00eb popull apo m\u00eb shum\u00eb sish si dhe anasjelltas, me vepr\u00ebn e falsifikuar mund t\u00eb d\u00ebmtohet bler\u00ebsi nd\u00ebrsa me politik\u00ebn e falsifikuar mund t\u00eb d\u00ebmtohen popujt. Nuk lypset ndonj\u00eb men\u00e7uri e ve\u00e7ant\u00eb p\u00ebr t\u00eb kuptuar se konceptimi i politik\u00ebs si art apo mjesht\u00ebri, ve\u00e7uar nga morali shoq\u00ebror, i p\u00ebrgjigjej (n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn) borgjezis\u00eb n\u00eb formim e sip\u00ebr, por jo edhe asaj tashm\u00eb t\u00eb formuar, sepseshkonte ndesh me bot\u00ebkuptimin aristokratik mbi nderin, guximin dhe zakonet kalor\u00ebsiake, dhese n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb drejt\u00ebp\u00ebrdrejt\u00eb i c\u00ebnonte bot\u00ebkuptimet, por edhe interesat e pjes\u00ebs m\u00eb t\u00ebmadhe t\u00eb popullsis\u00eb.<\/p>\n

P\u00ebr shkak t\u00eb interesit p\u00ebr avancimin e gjithmbarsh\u00ebm shoq\u00ebror, dhe jovet\u00ebm t\u00eb kategorive t\u00eb ve\u00e7anta t\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebrie t\u00eb dh\u00ebn\u00eb, t\u00eb kuptuarit e politik\u00ebs si art i s\u00ebmundshmes, n\u00eb rrethanat e sotme duhet t\u00eb jet\u00eb i diferencuar dhe duhet ta p\u00ebrjashtoj\u00ebimoralitetin e metodave n\u00eb realizimin e q\u00ebllimeve politike. Opinioni i krijuar mbi at\u00eb se \u00e7’\u00ebsht\u00eb e moralshme dhe moralisht e lejueshme n\u00eb bot\u00ebn e sotme, t\u00eb kuptuarit e padiferencuart\u00eb politik\u00ebs si art i s\u00eb mundshmes e quan anakronike dhe retarduese, ndonj\u00ebher\u00eb edhe pa marr\u00eb parasysh q\u00ebllimin. P.sh. mund t\u00eb ishte q\u00ebllim i arsyesh\u00ebm nga aspekti i logjik\u00ebs s\u00eb shtetit -ruajtja e qet\u00ebsis\u00eb publike. Mir\u00ebpo helmimi i f\u00ebmij\u00ebve, si metod\u00eb p\u00ebr realizimin e nj\u00eb q\u00ebllimi t\u00ebtill\u00eb, jo vet\u00ebm q\u00eb \u00ebsht\u00eb akt i pamoralsh\u00ebm, por akti i till\u00eb automatikisht e v\u00eb n\u00eb pyetjekarakterin e q\u00ebllimit.<\/p>\n

N\u00eb kontekst t\u00eb k\u00ebsaj, q\u00ebllimi i ruajtjes s\u00eb qet\u00ebsis\u00eb publike ose i pengimitt\u00eb kaosit n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb shnd\u00ebrrohet n\u00eb q\u00ebllim t\u00eb ruajtjes s\u00eb dominacionit t\u00eb pad\u00ebshiruar, imoraldhe t\u00eb padrejt\u00eb n\u00eb vetvete. Nd\u00ebr ne, p.sh., shpeshher\u00eb d\u00ebgjohet komentimi se serb\u00ebt jan\u00ebpolitikan\u00eb t\u00eb zot\u00eb, q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb se jan\u00eb mjesht\u00ebr t\u00eb politik\u00ebs si art i s\u00eb mundshmes. Kritikaserbe p.sh., shpalljen e Republik\u00ebs dhe t\u00eb Kushtetut\u00ebs nga ana e deputet\u00ebve t\u00eb Kuvendit t\u00eb Kosov\u00ebs e quajti si akt “ka\u00e7aniko-ka\u00e7ak” (Ka\u00e7ani\u00e7ko-ka\u00e7a\u00e7ki Ustav) duke e pasur p\u00ebr q\u00ebllim denigrimin e r\u00ebnd\u00ebsis\u00eb s\u00eb k\u00ebtij akti si akt t\u00eb pamoralsh\u00ebm meq\u00eb e shpall\u00ebn “ka\u00e7ak\u00ebt” dhe jo deputet\u00ebt. N\u00eb k\u00ebt\u00eb rast nuk vihej n\u00eb spikam\u00eb fakti se “ka\u00e7a(ni)k\u00ebt” e till\u00eb ishin t\u00eb zgjedhur si deputet\u00eb pik\u00ebrisht me lejen e tyre, dhe se konspiracionin ua kishin imponuar vet\u00eb ata – serb\u00ebt, d.m.th. jo ata vetvetes, dhe se kishin qen\u00eb t\u00eb detyruar ta b\u00ebnin nj\u00eb akt t\u00eb till\u00eb n\u00eb kushte t\u00ebimponuara konspirative.<\/p>\n

P\u00ebrkrahja masovike e popullsis\u00eb e b\u00ebn t\u00eb pamoralsh\u00ebm tentimin epolitik\u00ebs serbe q\u00eb ta denigroj\u00eb nj\u00eb akt t\u00eb till\u00eb fisnik. Andaj th\u00ebnia se serb\u00ebt jan\u00eb politikan\u00eb t\u00ebaft\u00eb n\u00eb syt\u00eb e shqiptar\u00ebve lidhet me konotacion negativ, nd\u00ebrkaq n\u00eb syt\u00eb e serb\u00ebve, pavar\u00ebsishtnga p\u00ebrpar\u00ebsit\u00eb momentale q\u00eb mund tua siguroj\u00eb “aft\u00ebsia” e till\u00eb, n\u00eb nj\u00eb plan afatgjat\u00eb mundti kualifikoj\u00eb vet\u00ebm si manipulues t\u00eb mir\u00eb p\u00ebr q\u00ebllime afatshkurtra por n\u00eb kund\u00ebrshtim meinteresat afatgjata dhe pozitive t\u00eb popullit serb, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb p.sh. miq\u00ebsia me shqiptar\u00ebt.<\/p>\n

Politika si art i s\u00eb mundshmes rezulton nga bot\u00ebkuptimet e Makiavelit t\u00eb parashtruara n\u00eblibrin e tij “Il Principe” (Sundimtari), t\u00eb botuar p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb m\u00eb 1514. P\u00ebr t\u00eb politika esencialisht \u00ebsht\u00eb shum\u00eb e mjeteve t\u00eb nevojshme p\u00ebr t\u00eb ardhur n\u00eb pushtet dhe p\u00ebr t\u00eb mbetur n\u00eb pushtet me q\u00ebllim t\u00eb shfryt\u00ebzimit t\u00eb tij. Mir\u00ebpo k\u00ebtij bot\u00ebkuptimi pragmatist p\u00ebr politik\u00ebn q\u00eb nuk ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb fare me moralin, p\u00ebraf\u00ebrsisht n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb i kund\u00ebrvihet Thomas Mori, n\u00eb librin e tij t\u00eb botuar m\u00eb 1516 “Do optimo republicae statu deque nova insula Utopia<\/em>“. U-topia=vend q\u00eb nuk ekziston, si intenc\u00eb, drejtim i mendimit (utopist) \u00ebsht\u00eb \u00ebnd\u00ebrr mbi rregullimin e drejt\u00eb t\u00eb jet\u00ebs, \u00ebnd\u00ebrr q\u00eb \u00ebsht\u00eb n\u00eb kund\u00ebrshtim me kontekstin special, p\u00ebrkat\u00ebsisht, q\u00eb \u00ebsht\u00eb negacion kritik i situat\u00ebs historike. Projektet e tilla utopike, sipas R\u00f6hrich dhe Narra, manifestohen si p\u00ebrfytyrime mbi nj\u00eb t\u00eb ardhme m\u00eb t\u00eb mir\u00eb. Ato n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, m\u00eb tep\u00ebr n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb indirekte, komandohen n\u00eb pik\u00ebpamje p\u00ebrmbajt\u00ebsore si alternativ\u00ebe s\u00eb tanishmes ekzistuese.\u00a0Andaj, “\u00e7do nocion relevant i Utopis\u00eb, doemos e reflekton momentin e saj shoq\u00ebror, luft\u00ebn e saj kund\u00ebr nj\u00ebmend\u00ebsis\u00eb s\u00eb keqe<\/em>” (shih R\u00f6hrich-Narra, vep. cit. f. 31<\/em>).<\/p>\n

Tejkalimi i nj\u00eb mend\u00ebsis\u00eb s\u00eb keqe, p\u00ebr Makiavelin, varet nga aft\u00ebsia (virtu) e sundimtarit p\u00ebr t\u00eb ruajtur pushtetin dhe interesat e shtres\u00ebs s\u00eb cil\u00ebs i takon (d.m.th. borgjezis\u00ebn\u00eb lindje e sip\u00ebr). P\u00ebr t\u00eb sistemi moral dhe politik q\u00ebndrojn\u00eb nj\u00ebri pran\u00eb tjetrit, pothuajse paralelisht, por nj\u00ebkoh\u00ebsisht nuk kan\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb me nj\u00ebri-tjetrin. Nd\u00ebrkaq Utopia e Morit \u00ebsht\u00eb nj\u00eb alternativ\u00eb e moralshme, e cila niset nga fakti se “n\u00eb asnj\u00eb shtet nuk mund t\u00eb ket\u00eb drejt\u00ebsi dhe as q\u00eb do t\u00eb sundoj\u00eb ndonj\u00ebher\u00eb brenda tij lumturia<\/em>” (vep. cit. f. 33<\/em>).<\/p>\n

Ky bot\u00ebkuptim natyrisht do t\u00eb jet\u00eb “…p\u00ebrfytyrim i par\u00eb i \u00ebndrrave-d\u00ebshira demokrato-komuniste<\/em>” (Ernest Bloch, DasPrinzip Hoffnung, Frankfurt a\/M. 1973. cit. sipas R\u00f6hrich-Narra, ibd.<\/em>) dhe t\u00eb cilat s\u00ebrish, s\u00eb paku n\u00eb Evrop\u00eb, do t\u00eb mbeten midis utopis\u00eb dhe synimeve shoq\u00ebrore, meq\u00eb si komuniz\u00ebm i praktikuar mendohet t\u00eb ket\u00eb d\u00ebshtuar. Kjo megjithat\u00eb nuk e n\u00ebnkupton d\u00ebshtimin e politik\u00ebs si intelekt, si shkenc\u00eb, por p\u00ebrkundrazi, dikur e tretur n\u00eb materializmin dialektik t\u00eb vendeve t\u00eb socializmit real, tani e gjen afirmimin e vet edhe atje, si nj\u00eb nga shkencat q\u00eb n\u00eb vetvete i ng\u00ebrthen rezultatet e Ekonomis\u00eb Politike, Sociologjis\u00eb Politike, Psikologjis\u00eb Politike dhe t\u00ebdisiplinave tjera t\u00eb lidhura me Marr\u00ebdh\u00ebniet Nd\u00ebrkomb\u00ebtare.<\/p>\n

Mir\u00ebpo edhe si shkenc\u00eb, edhe siaktivitet politik, gjithnj\u00eb e m\u00eb tep\u00ebr do ta marr\u00eb parasysh aspektin moral t\u00eb \u00e7\u00ebshtjeve t\u00eb caktuara, qoft\u00eb si norma t\u00eb stabilizuara morale gjat\u00eb mij\u00ebra vjet\u00ebve t\u00eb historis\u00eb njer\u00ebzore, qoft\u00ebsi norma t\u00eb kodifikuara t\u00eb se Drejt\u00ebs Nd\u00ebrkomb\u00ebtare Publike. Si aktivitet i vet\u00ebdijsh\u00ebm p\u00ebravancimin e interesave t\u00eb caktuara zhvillohet brenda ambientit t\u00eb dh\u00ebn\u00eb shoq\u00ebror, duke krijuar n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb nj\u00eb atmosfer\u00eb t\u00eb caktuar shoq\u00ebrore. Realiteti politik i krijuar k\u00ebsisoji e lejon definimin e politik\u00ebs si “sfer\u00eb t\u00eb jet\u00ebs shoq\u00ebrore me vend t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb n\u00eb struktur\u00ebn e p\u00ebrgjithshme t\u00eb raporteve dhe t\u00eb institucioneve shoq\u00ebrore, dhe me ligjshm\u00ebrit\u00eb e veta objektive<\/em>” (N.Pashiq, Klase i Politika, op. cit. f. 29<\/em>).<\/p>\n

Si e till\u00eb, ajo n\u00eb Kosov\u00eb gjer m\u00eb tani nuk ka ekzistuar, por tani jan\u00eb hapur rrug\u00ebt p\u00ebr zhvillimin e saj t\u00eb gjithansh\u00ebm. Edhe me k\u00ebt\u00eb rast, siedhe m\u00eb par\u00eb, shteti, dhe gjith\u00e7ka q\u00eb \u00ebsht\u00eb e lidhur me shtetin, mbetet objekt i hulumtimeve t\u00ebshkencave politike, nd\u00ebrsa avancimi i pozit\u00ebs dhe i interesave t\u00eb caktuara shoq\u00ebrore mbetet p\u00ebrmbajtje e politik\u00ebs si t\u00eb till\u00eb. Kosova, n\u00eb k\u00ebt\u00eb pik\u00eb, nuk duhet t\u00eb b\u00ebj\u00eb kurrfar\u00eb p\u00ebrjashtimi. Lubjan\u00eb, m\u00eb 30 Janar 1990.<\/p>\n

2. PRAPAVIJA E QASJES<\/strong><\/p>\n

– “T\u00eb gjitha qeniet njer\u00ebzore lindin t\u00eb lira dhe t\u00eb barabarta n\u00eb dinjitet dhe n\u00eb t\u00eb drejta<\/em>“. Po shqiptar\u00ebt? “Jan\u00eb t\u00eb shp\u00ebrblyera me arsye dhe me vet\u00ebdije<\/em>“. Po zyrtar\u00ebt? “Dhe ndaj nj\u00ebritjetrit duhet t\u00eb sillen n\u00eb frym\u00ebn v\u00ebllaz\u00ebrore”. Po raportet serbo-shqiptare, t\u00eb cilat qysh moti e kan\u00eb tejkaluar nj\u00eb frym\u00eb t\u00eb till\u00eb, si mund t\u00eb zhvillohen m\u00eb tutje? (Nga Neni 1 i Deklarat\u00ebs s\u00ebP\u00ebrgjithshme mbi t\u00eb Drejtat e Njeriut t\u00eb OKB, 1948. Nd\u00ebrhyrjet e autorit U.H.<\/em>) Titulli “Kosova dhe Evropa<\/em>“, pa dyshim q\u00eb duket, dhe n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb edhe \u00ebsht\u00eb pretencioz, por jo me q\u00ebllim. Duket sikur me t\u00eb n\u00ebnkuptohet vajtja e drejtp\u00ebrdrejt\u00eb e Kosov\u00ebs n\u00eb Evrop\u00eb, pavar\u00ebsisht nga Jugosllavia dhe pavar\u00ebsisht nga Shqip\u00ebria. Po t\u00eb shqyrtoheshin gj\u00ebrat nga nj\u00eb pik\u00ebv\u00ebshtrim i ve\u00e7ant\u00eb, i st\u00ebrholluar e ironik, dhe po t\u00eb ishte \u00e7\u00ebshtja m\u00eb pak e ndjeshme, do t\u00eb lejohej nj\u00eb komentim i ve\u00e7ant\u00eb, ndoshta tragjikomik, por n\u00eb esenc\u00eb i v\u00ebrtet\u00eb: k\u00ebto dy shtete nuk qen\u00eb t\u00eb afta as ta zgjidhnin problemin dhe as t\u00eb merrnin parasysh vullnetin e kosovar\u00ebve.<\/p>\n

Kosovar\u00ebt andaj qysh heret, po sidomos n\u00eb vitin 1981, vendos\u00ebn ta merrnin fatin e tyre n\u00eb duart e veta, dhe t\u00eb vetmuar, por t\u00eb vendosur, u nis\u00ebn drejt Evrop\u00ebs! Mir\u00ebpo, puna \u00ebsht\u00eb t\u00eb arrinin atje. A do t\u00eb mund t’ia lejonin k\u00ebto dy shtete ecjen e saj t\u00eb vetmuar p\u00ebr n\u00eb Evrop\u00eb? Dhe a do ta mir\u00ebpriste si t\u00eb till\u00eb Evropa? Dhe, s\u00eb fundi, a \u00ebsht\u00eb vall\u00eb i nj\u00ebmend\u00ebt vullneti i tyre, p\u00ebr t\u00eb ecur t\u00eb vetmuar p\u00ebr n\u00eb Evrop\u00eb? P\u00ebr k\u00ebto shkaqe, gjat\u00eb leximit t\u00eb k\u00ebsaj serie t\u00eb artikujve dhet\u00eb autor\u00ebve kompetent\u00eb p\u00ebr \u00e7\u00ebshtjet e Evrop\u00ebs, lexuesi me siguri do t\u00eb bindet se titulli i p\u00ebrbashk\u00ebt i tyre vet\u00ebm duket pretencioz, por n\u00eb realitet nuk \u00ebsht\u00eb i till\u00eb. Tema p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn \u00ebsht\u00eb fjala \u00ebsht\u00eb aq e vjet\u00ebr sa edhe vet\u00eb historia e vet\u00ebdij\u00ebsuar politike shqiptare, por gjithashtu sa edhe vet\u00eb vet\u00ebdij\u00ebsimi i proceseve integrative t\u00eb Evrop\u00ebs.<\/p>\n

Megjithat\u00eb k\u00ebta artikuj nuk merren me historin\u00eb e vet\u00ebdij\u00ebsuar politike shqiptare. Me t\u00eb do t\u00eb duhej t\u00eb merreshin institucionet adekuate t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb. Iniciativa e Institutit Albanologjik n\u00eb Prishtin\u00eb p.sh. q\u00eb t\u00eb organizoj\u00eb nj\u00eb simpozium shkencor mbi tem\u00ebn “Shqiptar\u00ebt dhe Evropa, dje dhe sot<\/em>” \u00ebsht\u00eb pik\u00ebrisht ajo q\u00eb do t\u00eb ishte me interes p\u00ebr historin\u00eb e vet\u00ebdij\u00ebsuar politike shqiptare. Historia e vet\u00ebdij\u00ebsuar politike shqiptare i n\u00ebnkupton interesat komb\u00ebtare p\u00ebr t\u00eb cilat dihet n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn, p\u00ebr t\u00eb cilat \u00ebsht\u00eb shkruar dhe shkruhet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb analitike dhe p\u00ebr t\u00eb cilat \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00ebtashm\u00eb nj\u00eb sintez\u00eb kompetente teorike, me q\u00ebllim t\u00eb v\u00ebnies s\u00eb tyre n\u00eb kontekstin aktual politikdhe n\u00eb kontekst t\u00eb zhvillimit t\u00eb proceseve politike n\u00eb t\u00eb ardhmen.<\/p>\n

Dhe kjo \u00ebsht\u00eb aq m\u00eb par\u00eb enevojshme dhe me r\u00ebnd\u00ebsi kapitale, p\u00ebr shkak t\u00eb ndryshimit radikal t\u00eb kontekstit politik t\u00ebvet\u00eb aktor\u00ebve – bart\u00ebs t\u00eb interesave t\u00eb tilla komb\u00ebtare (r\u00ebnia e p\u00ebrcaktimit ekskluziv komunist, akceptimi i pluralizmit politik) dhe p\u00ebr shkak t\u00eb ndryshimit t\u00eb ambientit ku k\u00ebta aktor\u00eb dhe atointeresa mund t\u00eb veprojn\u00eb (afirmimi i proceseve integrative t\u00eb Evrop\u00ebs). K\u00ebto dy gj\u00ebra -aktor\u00ebt (shtetet, kombet), dhe ambienti i veprimit t\u00eb tyre, Evropa, bota, n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb ep\u00ebrb\u00ebjn\u00eb at\u00eb q\u00eb quhet politik\u00eb e jashtme e shteteve, e cila gjithmon\u00eb niset nga interesi vital i kombit, dhe Marr\u00ebdh\u00ebniet Nd\u00ebrkomb\u00ebtare politike, ku interesat e tilla vitale thyhen,realizohen ose mbeten si t\u00eb tilla. Konotacioni “Dje” dhe sidomos “Sot” n\u00eb titullin e simpoziumit t\u00eb menduar shkencor t\u00ebInstitutit Albanologjik k\u00ebto gj\u00ebra sigurisht q\u00eb i n\u00ebnkupton.<\/p>\n

Tema e seris\u00eb s\u00eb artikujve q\u00eb ndodhet n\u00eb duart e lexuesit ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me at\u00eb q\u00eb n\u00ebnkuptohet me “Sot” dhe gjithsesi me at\u00eb q\u00ebn\u00ebnkuptohet me “nes\u00ebr”. Mir\u00ebpo as “Sot” dhe as “Nes\u00ebr” nuk mund t\u00eb n\u00ebnkuptohen pa “Dje-n\u00eb”. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb shkak, aktualizimet e s\u00eb kaluar\u00ebs n\u00eb k\u00ebto tekste b\u00ebhen gjithmon\u00eb n\u00eb kontekst t\u00ebs\u00eb ardhmes.Qasja e problemit Mir\u00ebpo politika, p\u00ebr fat t\u00eb keq, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb shkenc\u00eb dhe nj\u00eb veprimtari shoq\u00ebrore p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebnshum\u00eb njer\u00ebz t\u00eb painformuar as p\u00ebr nj\u00ebr\u00ebn dhe as p\u00ebr tjetr\u00ebn e konsiderojn\u00eb veten sikompetent. N\u00eb k\u00ebt\u00eb pik\u00eb politika barazohet me poezin\u00eb. Sikurse q\u00eb n\u00eb poezi \u00e7do vjersh\u00ebtarnuk b\u00ebhet automatikisht edhe poet, edhe n\u00eb politik\u00eb, \u00e7do njeri q\u00eb merret me t\u00eb nuk b\u00ebhetautomatikisht edhe njoh\u00ebs i saj, dhe aq m\u00eb pak, njoh\u00ebs i shkenc\u00ebs mbi politik\u00ebn ose ishkencave politike. Dallimi konsiston n\u00eb faktin se si duket, p\u00ebr tu marr\u00eb me politik\u00eb, n\u00ebrrethana t\u00eb caktuara ia m\u00ebsyejn\u00eb m\u00eb tep\u00ebr njer\u00ebz se sa n\u00eb poezi.<\/p>\n

Ndoshta p\u00ebr shkak se u duket m\u00eb leht\u00eb ta provojn\u00eb “patriotizmin” e tyre, apo p\u00ebr shkak se \u00ebsht\u00eb n\u00eb natyr\u00ebn e njeriut t\u00ebngaz\u00ebllehet me mendimet e veta edhe at\u00ebher\u00eb kur ato i sh\u00ebrbejn\u00eb vet\u00ebm atij e jo edhe t\u00ebtjer\u00ebve, ose ndoshta edhe p\u00ebr shkak se politika u duket nj\u00eb fush\u00eb aq e gjer\u00eb e veprimtaris\u00ebshoq\u00ebrore sa q\u00eb u duket e pamundshme t\u00eb mos gjejn\u00eb bashk\u00ebmendimtar\u00eb p\u00ebr nj\u00eb mendim apoide t\u00eb veten. Duket sikur njer\u00ebzit n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi nuk e njohin karakterin e shkencave politikedhe e b\u00ebjn\u00eb p\u00ebrzierjen e aspekteve t\u00eb ndryshme t\u00eb saj. Dhe ky nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb gabim ir\u00ebndomt\u00eb i njer\u00ebzve n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi. Ai \u00ebsht\u00eb nj\u00eb gabim tipik q\u00eb e b\u00ebnte dikur, dhe akoma eb\u00ebn, edhe pjesa m\u00eb e madhe e inteligjencis\u00eb, e cila nuk \u00ebsht\u00eb marr\u00eb ndonj\u00ebher\u00eb seriozisht mehulumtime politike.<\/p>\n

Mjafton vet\u00ebm nj\u00eb v\u00ebshtrim sip\u00ebrfaq\u00ebsor i shtypit t\u00eb dit\u00ebs, por edhe ishkrimeve dhe i deklaratave me pretendime ca m\u00eb serioze nga l\u00ebmi i politik\u00ebs, p\u00ebr t\u00ebkonstatuar se zakonisht nuk b\u00ebhet dallimi themelor midis politik\u00ebs si veprimtari shoq\u00ebrore dhepolitik\u00ebs si shkenc\u00eb, se nuk jan\u00eb t\u00eb qarta definicionet mbi termat e ndryshme politike dhe mbinocionet e saj, se mungojn\u00eb njohurit\u00eb themelore mbi dukurit\u00eb dhe proceset e ndryshmepolitike dhe se shpeshher\u00eb mungon plot\u00ebsisht vet\u00ebdija mbi konsekuencat e mundshme t\u00ebk\u00ebtyre gabimeve. Shumica e njer\u00ebzve, duke dashur artificialisht t\u00eb paraqiten si njoh\u00ebs t\u00eb mir\u00ebt\u00eb politik\u00ebs, as q\u00eb japin p\u00ebr t\u00eb kuptuar me ndonj\u00eb fjal\u00eb apo fjali se shqyrtimit t\u00eb ndonj\u00eb problemi eventual politik i qasen nga aspekti i shkenc\u00ebs apo i profesionit t\u00eb vet me t\u00eb cilinmerren. Nd\u00ebrkaq, ata t\u00eb cil\u00ebt dikur merreshin me shkrime politike, juridike, sociologjike, filozofike etj., t\u00eb cil\u00ebt shpeshher\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb artificiale n\u00eb qarqe t\u00eb caktuara i konsideronin sikompetent\u00eb t\u00eb k\u00ebtyre l\u00ebmenjve, ndon\u00ebse akoma u duhej edhe shum\u00eb pun\u00eb p\u00ebr tu b\u00ebr\u00eb v\u00ebrtet\u00ebkompetent\u00eb, n\u00eb qoft\u00eb se nuk kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb heshtur me dhun\u00eb, tani sikur kan\u00eb heshtur vet\u00eb.<\/p>\n

Mund t\u00eb ket\u00eb ndodhur kjo ndoshta p\u00ebr shkak t\u00eb rrebeshit t\u00eb kritik\u00ebs s\u00eb nj\u00eb praktike dhe nj\u00ebteorie t\u00eb thyer, t\u00eb c\u00ebnuar n\u00eb “pac\u00ebnueshm\u00ebrin\u00eb” e saj, dhe t\u00eb d\u00ebshtuar gati n\u00eb t\u00ebr\u00ebsi. Ndoshtap\u00ebr shkak se akoma nuk jan\u00eb t\u00eb gatsh\u00ebm q\u00eb postulatet e teorive t\u00eb dikurshme tia n\u00ebnshtrojn\u00ebrivalorizimit t\u00eb kritik\u00ebs s\u00eb vet\u00ebdij\u00ebsuar politike dhe akoma presin dit\u00eb m\u00eb t\u00eb mira. Dhe ndoshtap\u00ebr shkak se akoma d\u00ebshirojn\u00eb ta ruajn\u00eb “pac\u00ebnueshm\u00ebrin\u00eb” e “teorive” t\u00eb tyre t\u00eb vogla p\u00ebr t\u00eb provuar “ringjalljen” n\u00eb dit\u00ebt e m\u00ebdha! Ato, dmth. “dit\u00ebt m\u00eb t\u00eb mira” dhe ato “m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha”, me siguri se do t\u00eb vijn\u00eb, por vet\u00ebm n\u00eb kontekst t\u00eb luft\u00ebs s\u00eb ideve dhe jo n\u00eb kontekst t\u00ebabsolutizimit t\u00eb tyre me dhun\u00eb, n\u00eb kontekst t\u00eb afirmimit t\u00eb vlerave t\u00eb nj\u00ebmend\u00ebta dhe jo n\u00ebkontekst t\u00eb imponimit t\u00eb gjysm\u00ebvlerave dhe t\u00eb gjysm\u00eb-ideve, n\u00eb kontekst t\u00eb hulumtimit t\u00eb s\u00ebv\u00ebrtet\u00ebs dhe jo n\u00eb kontekst t\u00eb hulumtimit t\u00eb mund\u00ebsive p\u00ebr t\u00eb afirmuar g\u00ebnjeshtr\u00ebn n\u00eb vend t\u00ebs\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs, n\u00eb kontekst t\u00eb luft\u00ebs p\u00ebr progresin e nj\u00ebmend\u00ebt t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb dhe jo n\u00eb kontekst t\u00eb ruajtjes s\u00eb pozitave t\u00eb pamerituara n\u00eb shoq\u00ebri.<\/p>\n

Demokracia k\u00ebt\u00eb tani do t\u00eb duhej ta b\u00ebnte t\u00eb mundshme, madje edhe t\u00eb domosdoshme. Ata nuk do t\u00eb duhej ta ndjenin veten t\u00eb prekur nga d\u00ebshtimi i nj\u00eb praktike e cila edhe ashtun\u00eb vete e p\u00ebrmbante d\u00ebshtimin. Fuqit\u00eb e veta intelektuale, p\u00ebrvoj\u00ebn politike, vizionin ebot\u00ebkuptimeve t\u00eb veta progresive do t\u00eb duhej ti vinin n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb nd\u00ebrtimit t\u00eb raporteve t\u00ebreja demokratike. Ata do t\u00eb duhej ta dinin m\u00eb mir\u00eb se t\u00eb tjer\u00ebt se e vjetra nuk mund t\u00eb kthehet.\u00c7do koh\u00eb i ka t\u00eb v\u00ebrtetat e veta, por ato t\u00eb v\u00ebrteta q\u00eb ngriten mbi mohimin e gjith\u00e7kafes edhevet\u00eb do ti mohoj\u00eb e ardhmja. Ato nuk mund ta pretendojn\u00eb kurrsesi amshimin. Megjithat\u00eb askujt nuk duhet tia haj\u00eb mendja se brenda raporteve t\u00eb reja demokratike dhe brenda suazavembi t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn e nj\u00eb kohe do t\u00eb mundet q\u00eb p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb, ashtu si p\u00ebrpara, tap\u00ebrvjedh\u00eb praktik\u00ebn e vjet\u00ebr t\u00eb kanibalizmit intelektual, t\u00eb vrasjes q\u00eb n\u00eb start t\u00eb talenteve. Ajo “Der Geist” e Hegelit, t\u00eb cil\u00ebn e pretendoi t\u00eb amshuar dhe t\u00eb p\u00ebrjetshme, ajo sentenca e bukure Goethes se “Intelekti e njeh intelektin<\/em>“, q\u00eb doli nga thell\u00ebsit\u00eb e gjeniut t\u00eb tij letrar, le t\u00eb lejohet t\u00eb interpretohet si – intelekti do t\u00eb duhej t’i sh\u00ebrbente popullit dhe jo vet\u00ebm vetes, dhe gjithsesi m\u00eb pak egoizmit individual.\u00a0 Talenti le ta prodhoj\u00eb talentin dhe jo ta ngulfas\u00eb at\u00eb.<\/p>\n

Nofkat dhe demokracia<\/strong><\/p>\n

Nga ana tjet\u00ebr, me dashje ose pa dashje, shum\u00eb t\u00eb tjer\u00eb u p\u00ebrfshin\u00eb n\u00eb vorbull\u00ebn konvulzivet\u00eb historis\u00eb. K\u00ebtyre nuk u ha mendja se e rrotulluan dynjan\u00eb. K\u00ebta natyrisht e dijn\u00eb se fjala\u00ebsht\u00eb p\u00ebr demokracin\u00eb dhe jo p\u00ebr imitimin e saj, se nd\u00ebrtimi i s\u00eb res\u00eb nuk mund t\u00eb filloj\u00eb ngahi\u00e7i, se nuk mund t\u00eb mb\u00ebshteten n\u00eb mohimin kuturu t\u00eb gjith\u00e7kafes, se nuk mund ti mohojn\u00eb rezultatet e arritura t\u00eb nj\u00eb periode t\u00eb t\u00ebr\u00eb t\u00eb zhvillimit n\u00eb em\u00ebr t\u00eb nj\u00eb periode tjet\u00ebr. K\u00ebta edijn\u00eb se nj\u00eb gj\u00eb e till\u00eb nuk do ti p\u00ebrngjante historis\u00eb por vet\u00ebm nj\u00eb gjurulltie historike. Brendas\u00eb vjetr\u00ebs gjithmon\u00eb ka qen\u00eb e pranishme e reja. Ajo me t\u00eb cil\u00ebn nuk duhet pajtuar \u00ebsht\u00ebpraktika e vjet\u00ebr politike dhe jo rezultatet pozitive t\u00eb asaj praktike. Jan\u00eb metodat e vjetra politike q\u00eb, duke ngecur prapa nevojave dhe k\u00ebrkesave, e frenuan edhe zhvillimin, jo vet\u00ebmn\u00eb nj\u00eb moment t\u00eb caktuar, (n\u00eb momente t\u00eb caktuara mund t\u00eb shkaktohen p\u00ebrmbysjet, “rrotullimet” e pozitave, nd\u00ebrrimi i raporteve etj.), por gjat\u00eb gjith\u00eb koh\u00ebs. N\u00eb qoft\u00eb se n\u00eb fillimi ndihmuan paksa zhvillimit e koh\u00ebs, koha pastaj i tejkaloi.<\/p>\n

Ky ishte nj\u00eb fat, nj\u00eb ligjshm\u00ebri ezhvillimit shoq\u00ebror gjat\u00eb historis\u00eb. Mir\u00ebpo kjo ligjshm\u00ebri nuk guzon t\u00eb sh\u00ebrbej\u00eb si pretekst p\u00ebrti frenuar proceset pozitive, as p\u00ebr t\u00eb arsyetuar pasivitetin e dikursh\u00ebm apo aktual,indiferenc\u00ebn, shmangien nga lufta. Nuk ishte faji i t\u00eb tjer\u00ebve q\u00eb praktika e vjet\u00ebr politike dhearsyetimi i saj intelektual n\u00eb em\u00ebr t\u00eb komunizmit, me q\u00ebllim apo pa q\u00ebllim, nuk deshi ose nukditi ti prij\u00eb koh\u00ebs. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb shkak, k\u00ebta do t\u00eb pajtohen me gjith\u00e7ka t\u00eb ndershme (metodat epandershme nuk mund t\u00eb t\u00eb \u00e7ojn\u00eb drejt realizimit t\u00eb q\u00ebllimeve fisnike) q\u00eb i ndihmojn\u00ebnd\u00ebrtimit t\u00eb s\u00eb res\u00eb, ngritjes s\u00eb popullit. K\u00ebta nuk mund t\u00eb pajtohen as me intencat evet\u00ebdijshme ose t\u00eb pavet\u00ebdijshme, as me synimet e q\u00ebllimta ose t\u00eb paq\u00ebllimta dhe as memetodat e menduara ose t\u00eb pamenduara q\u00eb e frenojne ecjen p\u00ebrpara. Dhe p\u00ebr shkak t\u00eb k\u00ebtijq\u00ebllimi t\u00eb tyre nuk mund t\u00eb p\u00ebrjashtohen nga jeta shoq\u00ebrore me metod\u00ebn e vjet\u00ebr t\u00eb etiketimitm\u00eb par\u00eb si irredentist e nacionalist, kurse tani si “t\u00eb kuq\u00eb”, “komunist\u00eb” e “marksist\u00eb-leninist\u00eb”. Disa, si duket, kujtojn\u00eb se demokracia \u00ebsht\u00eb pron\u00eb e tyre private.<\/p>\n

A thua demokracia doemos duhet t\u00eb ngritet mbi mohimin total t\u00eb s\u00eb djeshmes, apo \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebrtentimin q\u00eb t\u00eb vazhdohet e djeshmja n\u00ebn vellon e demokracis\u00eb? K\u00ebto “nofka”, n\u00eb kontekst t\u00eb faktit se kush kujt ia v\u00eb, n\u00eb kontekst t\u00eb kuptimit real t\u00ebp\u00ebrmbajtjes s\u00eb tyre dhe t\u00eb q\u00ebllimit t\u00eb koh\u00ebs dhe t\u00eb rrethanave historike, jan\u00eb pun\u00eb tejetjoserioze: komunist\u00ebt e dikursh\u00ebm t\u00eb sistemit i etiketojn\u00eb bart\u00ebsit e nj\u00ebmend\u00ebt t\u00eb demokracis\u00eb,ata q\u00eb q\u00eb i kontribuan fuqimisht lindjes s\u00eb saj, dhe ua mohojn\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn e pjes\u00ebmarrjes n\u00ebjet\u00ebn shoq\u00ebrore t\u00eb demokracis\u00eb, me pretekstin e “majtizmit” t\u00eb tyre. N\u00eb em\u00ebr t\u00eb kujt dhe t\u00eb\u00e7kafit e b\u00ebjn\u00eb nj\u00eb gj\u00eb t\u00eb till\u00eb? N\u00eb momente serioze talljet nuk kan\u00eb vend. Demokracia u akceptua n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb plebiscitare nga t\u00eb gjith\u00eb, andaj, ku mund t\u00eb ndodhet mb\u00ebshtetja dheq\u00ebllimi i “nofkave” t\u00eb tilla? K\u00ebta, si duket edhe Abraham Linkolnin, po t\u00eb ishte gjall\u00eb, dhe pot\u00eb deklaronte si q\u00ebmoti, se “demokracia \u00ebsht\u00eb n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb popullit e p\u00ebr popullin” padyshimdo ta merrnin p\u00ebr “t\u00eb majt\u00eb”.<\/p>\n

Nd\u00ebrkaq, Jawaharlal Nehru-n\u00eb, mbase do ta merrnin edhe p\u00ebr nj\u00eb “marksist-leninist”, meq\u00eb kishte lindur n\u00eb nj\u00eb vend t\u00eb pazhvilluar dhe meq\u00eb kishte pasur guxim q\u00eb n\u00eb autobiografin\u00eb e tij t\u00eb shkruante se “Politika ime i takon klas\u00ebs sime, borgjezis\u00eb<\/em>“, p\u00ebr t\u00eb konkluduar m\u00eb von\u00eb me pik\u00ebllim, pas nj\u00eb p\u00ebrshkrimi t\u00eb kushteve t\u00eb llahtarshme t\u00eb kategorive t\u00eb ndryshme t\u00eb popullsis\u00eb indiane, se “e kuptova m\u00eb shum\u00eb se kurdoher\u00eb m\u00eb par\u00eb se sa kishim qen\u00eb t\u00eb ndar\u00eb nga populli yn\u00eb dhe sa kishim jetuar, punuar dhe agjituar n\u00eb bot\u00ebn ton\u00eb t\u00eb vog\u00ebl dhe t\u00eb izoluar nga ai<\/em>” (shih Jawaharlal Nehru, An Autobiography, AlliedPublishers, 1961, New Delhi). A mos kishte b\u00ebr\u00eb ai ndonj\u00eb akt militant “prej komunisti” kur e kishte l\u00ebn\u00eb amanet q\u00eb af\u00ebr urn\u00ebs me hirin e tij n\u00eb Nju Delhi t\u00eb shkruheshin fjal\u00ebt: “Isha n\u00ebsh\u00ebrbim t\u00eb popullit t\u00eb Indis\u00eb<\/em>“? Dhe s\u00eb fundi, a nuk ia vun\u00eb edhe Fan Nolit, demokratit ton\u00eb revolucionar, nofk\u00ebn “bolshevik”! M\u00eb n\u00eb fund, a \u00ebsht\u00eb real dhe i mundsh\u00ebm anatemimi i nj\u00eb sistemi t\u00eb t\u00ebr\u00eb mendor, ndalimi me ligj i s\u00eb majt\u00ebs, dhe a thua nuk do t\u00eb rezultonte nj\u00eb gj\u00eb e till\u00eb n\u00eb riaktivizimin e tij, n\u00eb kushte t\u00eb ndryshuara, si nj\u00eb vulgat\u00eb e fuqishme n\u00eb nj\u00eb Evrop\u00eb t\u00eb ardhshme, akoma t\u00eb palindur?\u00a0Duket sikur nofkat dhe demokracia nuk mund t\u00eb ecin s\u00ebbashku.<\/p>\n

Korrekt\u00ebsia e qasjes <\/strong><\/p>\n

Nga ana tjet\u00ebr, n\u00eb qoft\u00eb se \u00ebsht\u00eb e naryrshme dhe si dukuri e r\u00ebndomt\u00eb q\u00eb n\u00eb faz\u00ebn fillestaret\u00eb s\u00eb res\u00eb t\u00eb kritikohet e vjetra, kjo nuk mund t\u00eb sh\u00ebrbej\u00eb si pretekst p\u00ebr ta arsyetuar munges\u00ebne korrekt\u00ebsis\u00eb n\u00eb sjellje. Ata q\u00eb e b\u00ebjn\u00eb k\u00ebt\u00eb pun\u00eb me ngaz\u00ebllimin e konsideruesh\u00ebm prejfillestari do t\u00eb duhej ta kishin t\u00eb qart\u00eb programin e tyre, p\u00ebrmbajtjen e q\u00ebllimeve q\u00eb i synojn\u00ebdhe at\u00eb q\u00eb duan ta arrijn\u00eb. Nd\u00ebr ne, p.sh., \u00ebsht\u00eb e qart\u00eb se d\u00ebshirohet nd\u00ebrtimi i shoq\u00ebris\u00eb pluraliste, por sikur nuk \u00ebsht\u00eb plot\u00ebsisht e qart\u00eb se shoq\u00ebria pluraliste nuk mund tua mohoj\u00eb t\u00ebtjer\u00ebve (q\u00eb nuk mendojn\u00eb nj\u00ebsoj), t\u00eb drejt\u00ebn e pjes\u00ebmarrjes n\u00eb jet\u00ebn politike. \u00cbsht\u00eb e qart\u00eb sed\u00ebshirohen zgjedhjet e lira, por sikur nuk \u00ebsht\u00eb plot\u00ebsisht e qart\u00eb se ato e n\u00ebnkuptojn\u00eb edhe t\u00ebdrejt\u00ebn e t\u00eb tjer\u00ebve p\u00ebr t\u00eb votuar dhe p\u00ebr tu zgjedhur n\u00eb votime. Sikur harrohet se lindjes s\u00eb demokracis\u00eb i kontribuan edhe pun\u00ebtor\u00ebt, edhe fshatar\u00ebt, bile n\u00eb radh\u00eb t\u00eb par\u00eb ata.<\/p>\n

\u00c7far\u00eb pluralizmi politik do t’ishte ai i cili p\u00ebrfaq\u00ebsuesve t\u00eb tyre nuk do tua mund\u00ebsonte shprehjen elir\u00eb t\u00eb mendimit, luft\u00ebn sindikale p\u00ebr interesin e klas\u00ebs pun\u00ebtore? N\u00eb Jugosllavi akoma mungojn\u00eb p\u00ebrgjigjet e plota p\u00ebr shum\u00eb\u00e7ka. Faj\u00ebsimi i komunizmitedhe si ide edhe si praktik\u00eb e deformuar e realitetit shoq\u00ebror, in abstracto<\/em>, p\u00ebr t\u00eb gjitha t\u00ebk\u00ebqiat, duket se \u00ebsht\u00eb i ngutsh\u00ebm, jo-frytdh\u00ebn\u00ebs, jo-bind\u00ebs dhe jo i plot\u00eb. Gjithsesi \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr nj\u00eb qasje jokorrekte. Nj\u00eb Jugosllavi qe nd\u00ebrtuar tashm\u00eb nj\u00eb her\u00eb mbi themele t\u00eb rrejshme,ose, p\u00ebrkat\u00ebsisht, t\u00eb deformuara m\u00eb von\u00eb. Do t\u00eb ishte nj\u00eb tragjedi e v\u00ebrtet\u00eb, n\u00eb vargun etragjedive t\u00eb kaluara t\u00eb popujve t\u00eb saj, n\u00eb qoft\u00eb se edhe nd\u00ebrtimi i nj\u00eb Jugosllavie t\u00eb tret\u00eb, merepublik\u00ebn e barabart\u00eb t\u00eb Kosov\u00ebs brenda, do t\u00eb ngritej mbi themele poashtu t\u00eb rrejshme p\u00ebr t\u00ebardhmen. N\u00eb Jugosllavi gjithashtu \u00ebsht\u00eb akceptuar pluralizmi politik n\u00eb frym\u00ebn e koh\u00ebs.<\/p>\n

Andaj \u00ebsht\u00eb iluzion t\u00eb \u00ebnd\u00ebrrohet kthimi i sistemit nj\u00ebpartiak n\u00eb \u00e7far\u00ebdo forme dhe me \u00e7far\u00ebdo preteksti. P\u00ebrcaktimi p\u00ebr demokraci ka qen\u00eb edhe rezultat i njohurive se monizmi politik nukka mundur ta zgjidh\u00eb \u00e7\u00ebshtjen fundamentale t\u00eb t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut, ose pse nuk ka pasurkoh\u00eb, ose sepse \u00ebsht\u00eb deformuar teoria. Tani kjo nuk ka m\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi. N\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, edhestudjues serioz\u00eb t\u00eb demokracis\u00eb n\u00eb Per\u00ebndim e kan\u00eb t\u00eb qart\u00eb tashm\u00eb se kuptimi i demokracis\u00ebka nevoj\u00eb t\u00eb zgjerohet. “…K\u00ebrkesa p\u00ebr demokraci ishte dhe mbetet aq e thell\u00eb dhe kuptimplotesa q\u00eb e zgjeron kuptimin e vet\u00eb demokracis\u00eb. Duhet t\u00eb ecim jasht\u00eb demokracis\u00eb politikeparlamentare dhe t\u00eb ekonomis\u00eb shtet\u00ebrore n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb ta p\u00ebrfshijm\u00eb “demokracin\u00eb civile” n\u00ebshoq\u00ebrin\u00eb civile. Do t\u00eb thot\u00eb se pjes\u00ebmarrja demokratike dhe k\u00ebrkesat e p\u00ebrfshijn\u00eb, por edhe e zgjerojn\u00eb, kuptimin e saj p\u00ebrtej kufizimeve institucionale t\u00eb demokracis\u00eb politikeparlamentare dhe t\u00eb demokracis\u00eb ekonomike… Kuptimi yn\u00eb i demokracis\u00eb andaj, k\u00ebrkonrevidimin dhe zgjerimin e saj<\/em>” (shih David Brown, Ethnic revival: perspectives on state andsociety, n\u00eb Third World Quaterly, Oct 1989<\/em>).\u00a0Dhe, kuptimi yn\u00eb i demokracis\u00eb, tani p\u00ebr tani, konsiston nga k\u00ebrkesa q\u00eb t\u00eb respektohet pluralizmi politik dhe institucionet tjera t\u00eb demokracis\u00eb.<\/p>\n

Uni dhe autor\u00ebsia <\/strong><\/p>\n

E gjith\u00eb kjo q\u00eb u tha m\u00eb sip\u00ebr nuk \u00ebsht\u00eb gj\u00eb tjet\u00ebr pos nj\u00eb diskutim n\u00eb prapavij\u00eb p\u00ebr Europ\u00ebn.Esht\u00eb pak e besueshme se t\u00eb gjitha k\u00ebto, e gjith\u00eb kjo luft\u00eb politike, mbi edhe n\u00ebn rrogoz, \u00ebsht\u00ebapo jan\u00eb t\u00eb rastit, incidentale, t\u00eb paq\u00ebllimta. Edhe supozimet n\u00eb form\u00eb t\u00eb premisave se njer\u00ebzitnuk e duan, ose edhe se nuk e njohin politik\u00ebn, vet\u00ebm kushtimisht mund t\u00eb jen\u00eb t\u00eb v\u00ebrteta. Njer\u00ebzit mund t\u00eb t\u00eb duan ose edhe t\u00eb t\u00eb mos duan. Dhe mund ta njohin ose jo politik\u00ebn, porzakonisht ngjet edhe e para edhe e dyta, edhe t\u00eb duan edhe nuk t\u00eb duan. T\u00eb duan at\u00ebher\u00eb kurkan\u00eb ndonj\u00eb dobi prej teje dhe kinse t\u00eb duan at\u00ebher\u00eb kur je n\u00eb pozit\u00eb t\u00eb nxjerr\u00ebsh g\u00ebshtenjanga prushi p\u00ebr ta. Nd\u00ebrkaq nuk t\u00eb duan fare at\u00ebher\u00eb kur u thua: “Mjaft m\u00eb! E tepruat!” Bile fillojn\u00eb edhe t\u00eb t\u00eb urrejn\u00eb n\u00ebse papritmas mbeten n\u00eb zall, pa marr\u00eb parasysh faktin se dikurmund ti kesh d\u00ebgjuar n\u00ebp\u00ebr burgje duke p\u00ebshp\u00ebritur: “Hidhjani fajin atij se \u00ebsht\u00eb komunist e nuk e d\u00ebnojn\u00eb!<\/em>” Nd\u00ebrkaq ty mund t\u00eb t\u00eb ken\u00eb d\u00ebnuar n\u00eb nd\u00ebrkoh\u00eb me 9 vjet burg, nd\u00ebrsa ata dot\u00eb ken\u00eb vazhduar t\u00eb sillen akoma gjer m\u00eb sot sipas shembullit t\u00eb Jud\u00ebs, apo n\u00eb stilin e vargjeveplot vrer t\u00eb Nolit t\u00eb Madh: “Vareni, se me bot\u00ebn, me ne sh\u00ebmb\u00ebllen, Se na ndreq shtremb\u00ebrit\u00eb, edhe kurr\u00eb sna rren, Se e do vegj\u00eblin\u00eb, e tiran e urren: Kryq\u00ebzoje Pilat, N\u00eb Kalvar, Golgotha!<\/em>”<\/p>\n

Njer\u00ebzit mund edhe t\u00eb t\u00eb urrejn\u00eb, sepse ashtu n\u00eb t\u00eb that\u00eb, nuk mund t\u00eb notojn\u00eb m\u00eb tutje. Nd\u00ebrkaq ata do t\u00eb d\u00ebshironin t\u00eb notonin ashtu, hipur kaluar mbi ty, pa asnj\u00eb falenderim, ngase fal\u00ebnderimi eventual do tu dukej fyerje, p\u00ebrulje, var\u00ebsi e m\u00ebtejshme nga p\u00ebrpar\u00ebsia jote dhe joe tyrja. Dhe pastaj s\u00ebrish do t\u00eb kujtohen vargjet e Nolit, dhe s\u00ebrish, pik\u00ebrisht si at\u00ebher\u00eb gjat\u00eb atij dimri t\u00eb madh t\u00eb vitit 1978 mbi varrin e tij n\u00eb Boston, do ta pyesje veten: “P\u00ebrse edhe k\u00ebt\u00eb nuk e pranuan t\u00ebr\u00ebsisht n\u00eb radh\u00ebt e veta? P\u00ebrse e kishin l\u00ebn\u00eb t\u00eb vetmuar n\u00eb varrezat e Forest-hill-it?<\/em>” Dhe ishe p\u00ebrgjigjur vet\u00eb, po at\u00eb mbr\u00ebmje, n\u00eb at\u00eb disko-kafen\u00eb e Harvard-squerit, ku midis tingujve shurdhues t\u00eb nj\u00eb muzike moderne, e kishe k\u00ebrkuar qet\u00ebsin\u00eb e shpirtit.<\/p>\n

At\u00eb mbr\u00ebmje t\u00eb kishin munduar shum\u00eb pyetje, por Noli t\u00eb ishte p\u00ebrgjigjur vet\u00ebm pjes\u00ebrisht: “Vrajeni se p\u00ebrunj dhe p\u00ebrmbys pasurin\u00eb, \/ Pasuron dhe \u00e7liron, dhe forcon varf\u00ebrin\u00eb \/ Se l\u00ebngat\u00ebn sh\u00ebron, se ndri\u00e7on verb\u00ebrin\u00eb: \/ Kryq\u00ebsoje Pilat, n\u00eb Kalvar, Golgotha!<\/em>” Pastaj i shqet\u00ebsuar me intensitetin e mendimeve q\u00eb t\u00eb v\u00ebrshonin trurin, i mb\u00ebrthyer me mallin e vendjetes\u00ebs sate Prishtin\u00ebs dhe i m\u00ebrzitur me p\u00ebrfytyrimin e bised\u00ebs q\u00eb mund ta kishe pasur me priftin e at\u00ebhersh\u00ebm t\u00eb Kish\u00ebs, mezi konstatove se nuk e njihje Nolin, se po t\u00eb ishte ndryshe, qysh at\u00ebher\u00eb do t’i kishe ditur ato cytjet e brendshme, motivet e v\u00ebrteta, t\u00eb cilat nj\u00ebprift si ai nga shkrepat e Ballkanit, e kishin detyruar ta zgjidhte Amerik\u00ebn, at\u00eb cop\u00eb bishti t\u00eb Evrop\u00ebs q\u00eb e tentonte shnd\u00ebrrimin n\u00eb kok\u00eb t\u00eb saj, p\u00ebr vend jetes\u00eb p\u00ebr pjes\u00ebn e jet\u00ebs q\u00eb i kishte mbetur p\u00ebr ta jetuar? \u00c7far\u00eb do t\u00eb ishte ai dhe \u00e7far\u00eb Shqip\u00ebria, po ta kishin pranuar ashtu si\u00e7 ishte, politikan “t\u00eb shenjt\u00ebruar” me shpirt kryengrit\u00ebsi? Shumica e njer\u00ebzve i di p\u00ebrgjigjet dhe di ta vler\u00ebsoj\u00eb korrekt\u00ebsin\u00eb e sjelljeve t\u00eb veta, por nuk e preferon pranimin e jo-korrekt\u00ebsis\u00eb. I duket virtut edhe at\u00ebher\u00eb kur nuk \u00ebsht\u00eb ve\u00e7se lig\u00ebsi.<\/p>\n

Ata vazhdimisht akuzojn\u00eb, n\u00eb vend se t\u00eb mendojn\u00eb. Disa akuzojn\u00eb sepse n\u00eb shkrimet e\u00a0gjertanishme i kisha paraqitur t\u00eb padijsh\u00ebm, kurse t\u00eb tjer\u00ebt akuzojn\u00eb se i “ke ngritur lart pa sens t\u00eb mjaftuesh\u00ebm politik<\/em>“. Nd\u00ebrkaq e v\u00ebrteta \u00ebsht\u00eb se nuk kishe polemizuar me ta. E kishe mbrojtur tez\u00ebn politike se t\u00eb rinjt\u00eb e mosh\u00ebs 18-24 vje\u00e7are, q\u00eb i kishe takuar n\u00ebp\u00ebr burgje, por edhe jasht\u00eb tyre, nuk mund t\u00eb kishin qen\u00eb, edhe po t\u00eb kishin d\u00ebshiruar, njoh\u00ebs t\u00eb thelluar t\u00ebsistemeve komplekse t\u00eb mendimit dhe se andaj, politika e d\u00ebnimeve t\u00eb tyre t\u00eb r\u00ebnda nuk kishteqen\u00eb me vend. P\u00ebr \u00e7far\u00eb sensi politik mund t\u00eb ishte fjala n\u00eb argumentimin e nj\u00eb prototipi, qoft\u00eb edhe t\u00eb nj\u00eb gjenerate? A nuk preferohet vall\u00eb pjekuria politike e \u00e7do gjenerate? Dhe si mund t\u00eb pritet integrimi n\u00eb Europ\u00eb pa pjekurin\u00eb politike t\u00eb bart\u00ebsve t\u00eb k\u00ebtij integrimi?<\/p>\n

Pastaj filluan t\u00eb nxirrnin n\u00eb shesh gj\u00ebra t\u00eb par\u00ebndomta: veprimet e motivuara me nj\u00eb politik\u00ebt\u00eb caktuar t\u00eb nj\u00eb kohe desh\u00ebn t’i arsyetojn\u00eb dhe t’i relativizojn\u00eb me mistifikimin e shtetit n\u00eb koh\u00ebn tjet\u00ebr. N\u00eb qoft\u00eb se me nj\u00eb tez\u00eb t\u00eb till\u00eb synohej bindja e t\u00eb tjer\u00ebve, at\u00ebher\u00eb \u00e7’u duhej vall\u00ebt\u00eb thirreshin n\u00eb d\u00ebshmin\u00eb e t\u00eb vdekurve p\u00ebr t\u00eb arsyetuar veprimet e t\u00eb gjall\u00ebve? Dhe po t\u00eb ishte ashtu si\u00e7 thuhet, at\u00ebher\u00eb si shpjegohet fakti q\u00eb si redaksia e “Z\u00ebrit t\u00eb Rinis\u00eb<\/em>” ashtu dhe redaksit\u00eb e gazetave t\u00eb tjera n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, si edhe ato t\u00eb vendit n\u00eb t\u00ebr\u00ebsi, asnj\u00ebher\u00eb nuk e pan\u00eb t\u00eb arsyeshme gjat\u00eb m\u00eb tep\u00ebr se 9 vitesh t\u00eb plota, t\u00eb bisedonin edhe me pal\u00ebn tjet\u00ebr, me at\u00ebt\u00eb d\u00ebmtuar\u00ebn? Pretekstet e ndryshme dhe t\u00eb llojllojshme sikur e kan\u00eb p\u00ebr q\u00ebllim t\u00eb sh\u00ebnohenn\u00eb librin e Ginisit. Ato nuk mund t\u00eb sh\u00ebrbejn\u00eb p\u00ebr t\u00eb ndri\u00e7uar t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn dhe nuk jan\u00eb n\u00eb funksion t\u00eb saj.<\/p>\n

Ekziston apo nuk ekziston akoma censura e shtypit nd\u00ebr ne? Ndoshta nj\u00eb dit\u00eb duhet t\u00eb jepen p\u00ebrgjigje n\u00eb k\u00ebto pyetje dhe ndoshta ato jan\u00eb t\u00eb lidhura me vet\u00eb karakterin e demokracis\u00eb q\u00eb synohet t\u00eb nd\u00ebrtohet: demokraci q\u00eb do t\u00eb mb\u00ebshtetej ekskluzivisht n\u00ebformalizmin logjik apo demokraci q\u00eb do ta demokratizonte shoq\u00ebrin\u00eb n\u00eb t\u00ebr\u00ebsi? P\u00ebrmbajtja e konceptit t\u00eb par\u00eb \u00ebsht\u00eb e shtytur nga jasht\u00eb. P\u00ebrmbajtja e t\u00eb dytit buron nga vendi. \u00cbsht\u00eb e drejt\u00eb e secilit t\u00eb zgjedh\u00eb rrug\u00ebn e tij, por jo n\u00eb kurriz t\u00eb tjetrit, dhe as n\u00eb kurriz t\u00eb s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs. Asnj\u00eb superioritet teknologjik i armatimit t\u00eb huaj nuk do t\u00eb p\u00ebrdoret n\u00eb funksion t\u00eb bllokimit t\u00eb s\u00eb v\u00ebrtetave shoq\u00ebrore. Ata q\u00eb dikur nj\u00eb gj\u00eb t\u00eb till\u00eb e b\u00ebnin pa p\u00ebrtes\u00eb, pik\u00ebrisht ndeshja elogjik\u00ebs formaliste me realitetin gjithnj\u00eb e m\u00eb tep\u00ebr po i detyron t\u00eb kuptojn\u00eb se vazhdimi ik\u00ebsaj politike do t\u00eb ishte n\u00eb d\u00ebm t\u00eb t\u00eb gjith\u00ebve, por m\u00eb par\u00eb n\u00eb d\u00ebm t\u00eb vet\u00eb atyre.<\/p>\n

Demokracia q\u00eb do t’i p\u00ebrs\u00ebriste p\u00ebrvojat jonjer\u00ebzore t\u00eb raporteve shoq\u00ebrore nuk \u00ebsht\u00eb demokraci porneofashiz\u00ebm. Shqiptar\u00ebt u p\u00ebrcaktuan p\u00ebr di\u00e7 tjet\u00ebr dhe ajo do t\u00eb nd\u00ebrtohet, desh\u00ebn apo nukdesh\u00ebn t\u00eb tjer\u00ebt. Akceptimin e nj\u00eb demokracie t\u00eb till\u00eb do ta b\u00ebj\u00eb edhe Evropa, pavar\u00ebsisht ngad\u00ebshira e atyre q\u00eb desh\u00ebn t\u00eb imponojn\u00eb zgjidhje t\u00eb tjera. M\u00eb n\u00eb fund akuzonin se n\u00eb shkrimet me t\u00eb cilat vazhdimisht synohej gjetja e p\u00ebrgjigjeve ejo thellimi i kriz\u00ebs, theksohej ca si tep\u00ebr uni autorial. K\u00ebt\u00eb nuk e b\u00ebnin m\u00eb par\u00eb (at\u00ebher\u00eb kurkur mungonin p\u00ebrgjigjet, sepse nuk lejoheshin, n\u00eb mendime t\u00eb shtremb\u00ebruara) por e b\u00ebjn\u00ebtani me pretekstin e depersonalizimit t\u00eb s\u00eb v\u00ebrtetave shkencore. Megjithat\u00eb mund t\u00eb ken\u00eb t\u00eb drejt\u00eb, por duhet kuptuar se Politika Nd\u00ebrkomb\u00ebtare \u00ebsht\u00eb nj\u00eb disiplin\u00eb e ve\u00e7ant\u00eb shkencore, me metod\u00eb t\u00eb theksuar t\u00eb kontributit personal t\u00eb atyre q\u00eb kan\u00eb nj\u00eb p\u00ebrvoj\u00eb t\u00eb till\u00eb. Nj\u00eb shfletim vet\u00ebm sip\u00ebrfaq\u00ebsor i shkrimeve nga kjo l\u00ebmi mjafton q\u00eb t\u00eb p\u00ebrfundohet se duke e b\u00ebr\u00eb sintetizimin e p\u00ebrvoj\u00ebs n\u00eb harmoni me ngritjen profesionale t\u00eb autorit synohet gjetja e rregullave t\u00eb caktuara t\u00eb sjelljes s\u00eb aktor\u00ebve nd\u00ebrkomb\u00ebtar\u00eb dhe shquarja e ligjshm\u00ebrive q\u00eb ikusht\u00ebzojn\u00eb ato.<\/p>\n

P\u00ebr k\u00ebt\u00eb shkak, nj\u00ebri nga ekspert\u00ebt e njohur t\u00eb k\u00ebsaj disipline shkencore, duke u p\u00ebrgjigjur n\u00eb v\u00ebrejtje t\u00eb ngjashme shkruan: “Por nuk ekzistojn\u00eb shtigje nj\u00ebmend t\u00eb shkurtra, nuk ka rrug\u00eb mbret\u00ebrore p\u00ebr t\u00eb arritur gjer ke njohurit\u00eb, dhe gjithmon\u00eb na duhet t\u00eb m\u00ebsojm\u00eb nga p\u00ebrvoja praktike dhe studimi i s\u00eb kaluar\u00ebs ku vet\u00ebm disa mund t\u00eb ken\u00eb sukses; \u00ebsht\u00eb nj\u00eb shfaqje v\u00ebrtet\u00eb e rrall\u00eb nj\u00eb njeri q\u00eb n\u00eb vetvete e bashkon nj\u00ebher\u00ebsh p\u00ebrvoj\u00ebn praktike me shkollarin kompetent<\/em>“. (shih Charles McClelland, International Relations: Wisdom orScience? n\u00eb James N.Rosenau, Internatinal Politics and Foreign Policy, The Free Press, Macmillan Publishing Co.In. New York, 1969<\/em>).<\/p>\n

N\u00eb rrethanat e ndryshuara politike, v\u00ebshtrimi mbi “Kosov\u00ebn dhe Evrop\u00ebn<\/em>” nuk \u00ebsht\u00eb p\u00ebrgjigje ndaj askujt, p\u00ebrve\u00e7 ndaj atyre q\u00eb e preferojn\u00eb manipulimin me injoranc\u00ebn; nuk e rrezikon askend, p\u00ebrve\u00e7 \u00ebndrrave t\u00eb pabazuara t\u00eb cil\u00ebsdo pal\u00eb t\u00eb interesuar (ndoshta edhe t\u00ebvetvetes) dhe nuk e pretendon ekskluzivitetin e kompetenc\u00ebs, p\u00ebrve\u00e7 n\u00eb relacion meinkompetenc\u00ebn. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb shkak, porosia q\u00eb t\u00eb mos merrja p\u00ebrgjegj\u00ebsi mbi vete ishte e tep\u00ebrtdhe ambivalente: ata q\u00eb dikur nuk merrnin kurrfar\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebsie mbi vete, tani do t\u00ebd\u00ebshironin t\u00eb delnin me merita, por meritat nuk u takojn\u00eb atyre, sepse nuk i pat\u00ebn. Ato thjeshti takojn\u00eb popullit, sepse ai e barti barr\u00ebn e luft\u00ebs, t\u00eb vuajtjeve dhe t\u00eb gjakosjes.<\/p>\n

Populli e dikontributin e secilit ve\u00e7 e ve\u00e7, sikurse edhe q\u00ebllimin e atij kontributi. L\u00ebreni popullin t\u00ebvendos\u00eb vet\u00eb p\u00ebr besimin e tij, sepse historia askujt nuk i fal asgj\u00eb. Evropa e tij nuk \u00ebsht\u00eb ajo eluget\u00ebrve t\u00eb koh\u00ebve t\u00eb shkuara, por \u00ebsht\u00eb Evrop\u00eb e gjeneratave t\u00eb ardhshme q\u00eb do t\u00eb dijn\u00eb tilidhin fijet e holla, t\u00eb padukshme, t\u00eb krenaris\u00eb komb\u00ebtare, t\u00eb bujaris\u00eb dhe t\u00eb fisnik\u00ebris\u00eb merrezet e holla t\u00eb universit, t\u00eb koh\u00ebs dhe t\u00eb perspektiv\u00ebs. Hap\u00ebsit eventual\u00eb t\u00eb mund\u00ebsive t\u00eb k\u00ebtilla le t\u00eb jen\u00eb mendjendritur dhe le t\u00eb ken\u00eb rrug\u00eb t\u00eb mbar\u00eb! Lubjan\u00eb, m\u00eb 19.I.1990<\/em>.<\/p>\n

3. SHTETI DHE INTERESAT VITALE TE KOMBIT -I<\/strong><\/p>\n

A) Teorit\u00eb e provenienc\u00ebs s\u00eb Per\u00ebndimit Politika e jashtme si realitet \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb e politik\u00ebs n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi, nd\u00ebrkaq si shkenc\u00eb, \u00ebsht\u00ebdeg\u00eb e shkencave politike. Teorik\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm definimit t\u00eb saj i qasen n\u00eb m\u00ebnyra t\u00ebndryshme. N\u00eb Jugosllavi definimi i saj mb\u00ebshtetej m\u00eb tep\u00ebr mbi bot\u00ebkuptimin p\u00ebrdykahshm\u00ebrin\u00eb e proceseve politike: “Proceset politike jan\u00eb dykah\u00ebshe<\/em>, – shkruan N.Pashiq, – ato shprehen n\u00eb nj\u00ebr\u00ebn an\u00eb p\u00ebrmes formave t\u00eb ndryshme t\u00eb veprimit t\u00eb vet\u00ebdijsh\u00ebm dhe t\u00eb ndikimit t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb n\u00eb …shtetin dhe n\u00eb politik\u00ebn e shtetit, dhe nga ana tjet\u00ebr, p\u00ebrmes ndikimit retroaktiv t\u00eb shtetit n\u00eb shoq\u00ebri dhe n\u00eb t\u00eb gjitha raportet shoq\u00ebrore.<\/em>” (shih N.Pashiq, op. cit. f. 29. 30<\/em>)<\/p>\n

Bot\u00ebkuptimi i till\u00eb reflektohet n\u00eb definimin e politik\u00ebs s\u00eb jashtme si art ose mjesht\u00ebri apo kompleks metodash p\u00ebr realizimin e interesave t\u00eb shtetit. Vladimir Ibler, psh. politik\u00ebn e jashtme e definon si politik\u00eb “e cila tenton t\u00eb gjej\u00eb dhe t\u00eb zbuloj\u00eb rrug\u00ebn q\u00eb duhet ndjekur n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb n\u00eb kushtet konkrete t\u00eb bashk\u00ebsis\u00eb ekzistuese nd\u00ebrkomb\u00ebtare shtetit t\u00eb vet t’i sigurohet nj\u00eb pozit\u00eb sa m\u00eb afatgjat\u00eb dhe sa m\u00eb e mir\u00eb si dhe p\u00ebrpar\u00ebsi tjera llojesh t\u00eb ndryshme<\/em>” (Shih Vladimir Ibler, Medjunarodni Odnosi, Hrestomatija Politicke Znanosti,Zagreb, 1971, f. 17<\/em>).<\/p>\n

Kujdesi q\u00eb t\u00eb theksohet realizimi i interesave t\u00eb shtetit e jo t\u00eb kombit\u00ebsht\u00eb veti e p\u00ebrbashk\u00ebt p\u00ebr shumic\u00ebn e definicioneve q\u00eb mb\u00ebshteten mbi bot\u00ebkuptimin dualistt\u00eb proceseve politike. Jugosllavia, si shtet multinacional, ngritej mbi principin e proklamuar t\u00ebbarazis\u00eb s\u00eb kombeve, andaj nuk mund t\u00eb b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr realizimin e intersave t\u00eb kombit, meq\u00eb automatikisht do t\u00eb shtrohej pyetja se p\u00ebr interesat e cilit komb ishte fjala. Theksimi irealizimit t\u00eb interesave t\u00eb shtetit e jo t\u00eb kombit, si\u00e7 do t\u00eb shihet pak m\u00eb von\u00eb, ishte gjithashtuveti e teorive q\u00eb buronin nga vendet e ish-socializmit real. K\u00ebtu poashtu ndikonte p\u00ebrb\u00ebrjamultinacionale e shtetit (sidomos e BRSS), por edhe orientimi ideologjik, sipas t\u00eb cilit shtetiishte n\u00eb funksion t\u00eb klas\u00ebs e jo t\u00eb kombit. P\u00ebrderisa n\u00eb Jugosllavi vet\u00ebqeverisja socialiste, logjikisht e barazonte klas\u00ebn me kombin, andaj shteti duhej t\u00eb funksiononte mbi raportindialektik t\u00eb k\u00ebtyre dy komponentave, n\u00eb vendet e real-socializmit shteti ideologjikisht duhej t\u00eb funksiononte si instrument i klas\u00ebs.<\/p>\n

Politika e jashtme e shtetit t\u00eb till\u00eb nuk mund t\u00eb ishte tjet\u00ebr p\u00ebrve\u00e7se instrument (art, kompleks metodash) praktik n\u00eb funksion t\u00eb ideologjis\u00eb dominante shoq\u00ebrore – komuniste. Kategoria e klas\u00ebs esencialisht shtrihet n\u00eb p\u00ebrmasa bot\u00ebrore. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb shkak, politika e jashtme e kuptuar n\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst (d.m.th. t\u00eb klas\u00ebs) n\u00eb esenc\u00eb ishteekspansioniste, prandaj ajo n\u00eb Per\u00ebndim konsiderohej si e rrezikshme p\u00ebr interesat e tyre, sidomos p\u00ebr shkak t\u00eb faktit se shteti sovjetik, si nj\u00eb fuqi e madhe, realisht mund ta rrezikontepozit\u00ebn e vendeve per\u00ebndimore. Mendimi politik i bot\u00ebs per\u00ebndimore, si\u00e7 e tregon Roj M\u00ebkridis (Roy C. Macridis), por edheshum\u00eb t\u00eb tjer\u00eb, me koh\u00eb i kristalizoi dy qasje ndaj politik\u00ebs s\u00eb jashtme: a) qasjen personaliste,ndonj\u00ebher\u00eb t\u00eb em\u00ebrtuar si qasje ideologjike, e cila politik\u00ebn e jashtme e konsideronte shprehjeose refleksion t\u00eb politik\u00ebs s\u00eb brendshme, “thjesht, shprehje t\u00eb bindjeve dominante politike, sociale dhe religjioze<\/em>“.<\/p>\n

Kjo ishte nj\u00eb qasje tradicionale e bot\u00ebs s\u00eb Per\u00ebndimit, e cila raportet eshtetit me bot\u00ebn i shihte n\u00eb suaza psikologjike, i “konsideronte motivet ose ideologjit\u00eb e udh\u00ebheq\u00ebsve ose t\u00eb qeverive si p\u00ebrcaktues qen\u00ebsor\u00eb, n\u00ebse jo edhe t\u00eb vet\u00ebm, t\u00eb politik\u00ebs<\/em>“. Nga kjo gj\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb konstatohet, s\u00eb bashku me Roj M\u00ebkridisin, se politika e jashtme “konsiderohej funksion i sistemit politik n\u00eb veprim ose t\u00eb preferencave apo t\u00eb bindjeve t\u00eblider\u00ebve politik\u00eb q\u00eb e zbatonin programin e tij<\/em>” (t\u00eb sistemit politik). \u00cbsht\u00eb interesant se nj\u00eb bot\u00ebkuptim i till\u00eb tradicional mbi politik\u00ebn e jashtme, p\u00ebr t\u00eb cilin tani lirisht mund t\u00eb thuhet rudimentar, n\u00ebse jo edhe primitiv, ishte mjaft i p\u00ebrhapur n\u00eb disa qarqe me r\u00ebnd\u00ebsi politike n\u00ebJugosllavi, por edhe n\u00eb Kosov\u00eb. Ndoshta p\u00ebr shkak se kjo u p\u00ebrgjigjej ambicjeve lideriste n\u00ebt\u00eb gjitha nivelet apo mentalitetit t\u00eb thjesht\u00ebsuar bajraktarist, i cili nd\u00ebr ne akoma sundon n\u00ebm\u00ebnyr\u00eb t\u00eb papenguar.<\/p>\n

Kjo, natyrisht, i dha krah\u00eb kritik\u00ebs serbe t\u00eb na akuzoj\u00eb p\u00ebr voluntariz\u00ebmn\u00eb raportet me Shqip\u00ebrin\u00eb, ve\u00e7se kritika e till\u00eb nuk ishte e sinqert\u00eb, meq\u00eb mb\u00ebshtetej pik\u00ebrishtmbi premisa t\u00eb nj\u00eb bajraktarizmi shqiptar, q\u00eb mund t\u00eb arsyetohej me pazhvillueshmerin\u00eb emendimit politik nd\u00ebr ne e madje edhe me nj\u00eb lloj t\u00eb fetishizmit t\u00eb k\u00ebtij l\u00ebmi t\u00eb veprimtaris\u00ebpolitike. Mir\u00ebpo mendimi politik serb gjithsesi nuk i ka k\u00ebto justifikime. Ai shpjegohet meambiciet dhe me synimet q\u00eb kombit t\u00eb vet (serb) t’i sigurohet nj\u00eb pozit\u00eb e privilegjuar dhe jo ebarabart\u00eb me t\u00eb tjer\u00ebt, ose ndoshta edhe p\u00ebr ta eliminuar sindromin e t\u00eb vetmuarit. Mir\u00ebpo qasje t\u00eb tilla n\u00eb politik\u00eb rezultojn\u00eb n\u00eb konsekuenca t\u00eb pad\u00ebshiruara. M\u00ebkridis do t\u00ebthoshte se i b\u00ebjn\u00eb padrejt\u00ebsi elementeve kontinuitive t\u00eb politik\u00ebs s\u00eb jashtme. Me fjal\u00eb t\u00eb tjera,ato, d.m.th. qasjet ideologjike ndaj politik\u00ebs s\u00eb jashtme, nuk mund ti shpjegojn\u00eb kontradiktat objektive t\u00eb pranishme n\u00eb praktik\u00ebn politike.<\/p>\n

Ato, psh., nuk mund ta shpjegojn\u00eb faktin sep\u00ebrse partit\u00eb opozitare, kur vijn\u00eb n\u00eb pushtet, n\u00eb shumic\u00ebn e rasteve, (pothuajse r\u00ebndom), endjekin t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn politik\u00eb t\u00eb jashtme si edhe garniturat e m\u00ebparshme politike? P\u00ebrse nuk mundt\u00eb dalin jasht\u00eb suazave t\u00eb p\u00ebrcaktuara politike t\u00eb definuara si interesa themelore t\u00eb shtetit? P\u00ebrk\u00ebt\u00eb shkak, por edhe p\u00ebr shkaqe t\u00eb tjera, b) qasja e dyt\u00eb, analitike, e zhvilluar gjat\u00eb treshekujve t\u00eb fundit (XVIII,XIX dhe XX) e pretendon plot\u00ebsimin e s\u00eb par\u00ebs. Sipas bot\u00ebkuptimitanalitik, politika mb\u00ebshtetet mbi nj\u00eb shum\u00eb t\u00eb caktuar t\u00eb determinantave “duke p\u00ebrfshir\u00eb tradit\u00ebn historike t\u00eb shteit, lokacionin gjeografik, interesat dhe q\u00ebllimet nacionale dhe nevojate sigurimit<\/em>“.<\/p>\n

Determinantat e theksuara n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb jan\u00eb elemente q\u00eb e p\u00ebrcaktojn\u00ebkontinuitetin e politik\u00ebs s\u00eb jashtme. Andaj \u00e7do burr\u00ebshteti q\u00eb k\u00ebrkon ti formuloj\u00eb q\u00ebllimet epolitik\u00ebs s\u00eb jashtme dhe ti realizoj\u00eb ato n\u00eb praktik\u00eb, doemos duhet ti marr\u00eb parasysh “disakufizime t\u00eb pal\u00ebvizshme” q\u00eb i n\u00ebnkuptojn\u00eb determinantat n\u00eb fjal\u00eb. Pavar\u00ebsisht nga bindjetfilozofike, politike apo religjioze t\u00eb individ\u00ebve “ekzistojn\u00eb interesa t\u00eb gjer\u00eb strategjik\u00eb t\u00eblidhur intimisht me pozit\u00ebn gjeografike t\u00eb kombit dhe me rolin nd\u00ebrkomb\u00ebtar q\u00eb duhetruajtur<\/em>“.<\/p>\n

K\u00ebto interesa me koh\u00eb kristalizohen si pjes\u00eb e mendimit kolektiv “t\u00eb mendjes nacionale” e cila pastaj edhe vet\u00eb shnd\u00ebrrohet n\u00eb determinant\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb t\u00eb politik\u00ebs s\u00ebjashtme. Interesat e shtetit n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb paraqesin “suaz\u00ebn brenda s\u00eb cil\u00ebs doemos duhet t\u00ebzhvillohet kontesti i brendsh\u00ebm politik rreth politikave t\u00eb jashtme<\/em>“. Disa nga faktor\u00ebt determinant\u00eb ndikojn\u00eb n\u00eb ndryshimin e perceptimit t\u00eb interesave ose t\u00eb q\u00ebllimeve t\u00eb politik\u00ebss\u00eb jashtme. Faktori teknologjik, p.sh. “mund t\u00eb k\u00ebrkoj\u00eb rivler\u00ebsim t\u00eb vazhduesh\u00ebm t\u00eb sigurimit nacional<\/em>” (shih p\u00ebr k\u00ebt\u00eb Roy C.Macridis, Foreign Policy in World Politics, fifth edition, Engelood Cliffs, New Jersey, 1976, f. 3-5<\/em>).<\/p>\n

Ndryshimi i situat\u00ebs politike n\u00eb Evrop\u00eb poashtu ek\u00ebrkon rivler\u00ebsimin e interesave dhe t\u00eb q\u00ebllimeve strategjike t\u00eb shteteve, t\u00eb m\u00ebdha e t\u00eb vogla, por edhe t\u00eb kombeve brenda tyre, n\u00eb kontinentin e Evrop\u00ebs. Ky \u00ebsht\u00eb edhe nj\u00ebri nga q\u00ebllimet ek\u00ebtyre artikujve. Shteti si subjekt nd\u00ebrkomb\u00ebtar Politika e jashtme si kompleks metodash p\u00ebr realizimin e interesave t\u00eb shtetit \u00ebsht\u00eb shprehje e shtet\u00ebsis\u00eb s\u00eb shtetit apo e sovranitetit t\u00eb kombit. Me norma juridike t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs s\u00ebbrendshme, dhe me norma t\u00eb ve\u00e7anta t\u00eb s\u00eb Drejt\u00ebs Nd\u00ebrkomb\u00ebtare Publike, p\u00ebrcaktohen organet t\u00eb cilat i kan\u00eb n\u00eb kompetenc\u00eb disa sfera m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb politik\u00ebs s\u00eb jashtme. N\u00ebt\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, me normat e s\u00eb Drejt\u00ebs Nd\u00ebrkomb\u00ebtare Publike precizohen organet titullare t\u00eb komunikimit nd\u00ebrkomb\u00ebtar (shefi i shtetit, ministria apo ministri i pun\u00ebve t\u00eb jashtme, organete p\u00ebrfaq\u00ebsimit diplomatik), dhe shteti si i till\u00eb njihet si subjekt m\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm i s\u00eb Drejt\u00ebs Nd\u00ebrkomb\u00ebtare Publike, por edhe i Marr\u00ebdh\u00ebnieve Nd\u00ebrkomb\u00ebtare Politike.<\/p>\n

Aty-k\u00ebtu, nj\u00ebsit\u00eb federale t\u00eb shtetit federal e g\u00ebzonin t\u00eb drejt\u00ebn e p\u00ebrfaq\u00ebsimit n\u00eb OKB, si p.sh. Bellorusia dhe Ukraina e BRSS, por ato nuk mund t\u00eb merreshin me aktivitete nd\u00ebkomb\u00ebtare t\u00eb cilat nuk do t\u00ebishin n\u00eb harmoni me kushtetut\u00ebn e federat\u00ebs sovjetike. Nj\u00ebsit\u00eb federale n\u00eb Jugosllavi, sipas kushtetut\u00ebs s\u00eb vitit 1974, nuk ishin subjekte t\u00eb s\u00eb Drejt\u00ebs Nd\u00ebrkomb\u00ebtare Publike, por t\u00eb tillanuk ishin as Kuebeku n\u00eb Kanada, Skotlanda apo Uellsi n\u00eb Britani, Baskia n\u00eb Spanj\u00eb e Franc\u00eb,Flandria n\u00eb Belgjik\u00eb apo Bretanja n\u00eb Franc\u00eb. Nj\u00ebsit\u00eb federale n\u00eb Jugosllavi mund t\u00eb merreshinme “realizimin e bashk\u00ebpunimit nd\u00ebrkomb\u00ebtar<\/em>“, “t\u00eb vendosnin, t\u00eb mbanin dhe t\u00eb zhvillonin<\/em>” raporte, por vet\u00ebm me “organet dhe organizatat e shteteve tjera<\/em>” dhe brenda suazave t\u00ebpolitik\u00ebs s\u00eb jashtme unike t\u00eb vendit. Pozit\u00eb t\u00eb ngjashme, me nj\u00eb volum m\u00eb t\u00eb vog\u00ebl, kishteedhe Kosova.<\/p>\n

Ndryshimet n\u00eb Evrop\u00eb natyrisht edhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb plan k\u00ebrkojn\u00eb rivler\u00ebsime t\u00eb cilatmegjithat\u00eb akoma nuk mund t\u00eb jen\u00eb kategorike, ndon\u00ebse d\u00ebshirat jan\u00eb t\u00eb qarta. E Drejta Nd\u00ebrkomb\u00ebtare Publike i rregullon, p\u00ebrmes normave juridike, raportet midis shteteve, nd\u00ebrkaq vet\u00eb k\u00ebto raporte paraqesin aktivitetin e shtetit n\u00eb ambientin nd\u00ebrkomb\u00ebtar.E Drejta Nd\u00ebrkomb\u00ebtare Publike e synon formalizimin total t\u00eb raporteve midis shteteve, p\u00ebrderisa motivi kryesor i veprimtaris\u00eb s\u00eb shtetit \u00ebsht\u00eb forcimi i pozit\u00ebs s\u00eb tij n\u00eb relacionet nd\u00ebrkomb\u00ebtare. K\u00ebto dy tendenca mund t\u00eb jen\u00eb kongruente, por jo gjithmon\u00eb: n\u00eb qoft\u00eb selogjika e brendshme e normave juridike shprehet si tendenc\u00eb e vazhdueshme p\u00ebr rregullimintotal t\u00eb sjelljeve politike t\u00eb shteteve, ato nuk mund t\u00eb p\u00ebrmblidhen t\u00eb t\u00ebra me norma juridike: aktiviteti informativ, i spiunazhit, i kontraspiunazhit; lufta psikologjike, monopoli teknologjiketj. jan\u00eb esenciale p\u00ebr politik\u00ebn e jashtme t\u00eb \u00e7do shteti, por ende nuk jan\u00eb krijuar mund\u00ebsit\u00ebp\u00ebr rregullimin e tyre nd\u00ebrkomb\u00ebtar juridik.<\/p>\n

Me fjal\u00eb t\u00eb tjera, kufiri midis s\u00eb drejt\u00ebs s\u00eb shtetitq\u00eb t\u00eb veproj\u00eb p\u00ebr realizimin e interesave t\u00eb veta n\u00eb ambientin nd\u00ebrkomb\u00ebtar dhe normavejuridike nd\u00ebrkomb\u00ebtare nuk \u00ebsht\u00eb t\u00ebr\u00ebsisht i precizuar. Duket qart\u00eb se e t\u00ebr\u00eb veprimtaria ejashtme e shtetit nuk mund t\u00eb rregullohet me norma juridike. Andaj pyetjes se a jan\u00eb shtetett\u00ebr\u00ebsisht sovrane n\u00eb veprimet e veta politike nuk \u00ebsht\u00eb leht\u00eb ti jepet p\u00ebrgjigje e plot\u00eb dhe kategorike. Do t\u00eb kaloj\u00eb edhe shum\u00eb koh\u00eb, n\u00eb qoft\u00eb se do t\u00eb b\u00ebhet fare e mundshme, q\u00ebbashkimi i Evrop\u00ebs ta eliminoj\u00eb nevoj\u00ebn e dh\u00ebnies s\u00eb p\u00ebrgjigjeve t\u00eb tilla. Sovraniteti, si\u00e7 dihet, \u00ebsht\u00eb koncept politik q\u00eb sh\u00ebnon raportin themelor midis bart\u00ebsit t\u00eb pushtetit dhe pushtetit, princip i pushtetit suprem dhe t\u00eb pakufizuar t\u00eb individit, kur \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr monarkin\u00eb (diktatur\u00ebn personale), t\u00eb popullit, kur \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr demokracin\u00eb, t\u00eb shtetit, kur \u00ebsht\u00eb fjalap\u00ebr raportin me shtetet tjera.<\/p>\n

Shteti konsiderohet sovran n\u00eb raport me shtetet tjera sepse, tek efundit, p\u00ebr realizimin e interesave t\u00eb veta, mund t\u00eb zhvilloj\u00eb edhe luft\u00eb. Megjithat\u00eb, edhe n\u00ebluft\u00eb ato nuk jan\u00eb t\u00ebr\u00ebsisht sovrane. Jan\u00eb t\u00eb kufizuara n\u00eb veprimet e tyre, qoft\u00eb me normajuridike, p\u00ebr t\u00eb cilat jan\u00eb marr\u00eb vesh mes vete, qoft\u00eb me ato morale, t\u00eb cilat gjat\u00eb shekujvejan\u00eb kristalizuar si t\u00eb tilla. Me fjal\u00eb t\u00eb tjera, sovraniteti i shtetit (subjektit nd\u00ebrkomb\u00ebtar juridikdhe politik) nuk \u00ebsht\u00eb absolut. Kufiri i sovranitetit n\u00eb koh\u00eb lufte \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsishtcil\u00ebsohet si jo njer\u00ebzore (p.sh. kanibalizmi ose trajtat tjera t\u00eb keqtrajtimit t\u00eb rob\u00ebrve t\u00eb luft\u00ebs, jan\u00eb t\u00eb ndaluara edhe me norma morale n\u00eb luft\u00eb, e jo vet\u00ebm me norma t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs s\u00eb luft\u00ebs).<\/p>\n

N\u00eb koh\u00eb paqeje kufiri i tij (i sovranitetit) n\u00eb nj\u00ebr\u00ebn an\u00eb ndodhet tek sovraniteti i shtetit tjet\u00ebrdhe nga ana tjet\u00ebr, n\u00eb at\u00eb q\u00eb zakonisht konsiderohet e pranueshme n\u00eb relacionet nd\u00ebrkomb\u00ebtare politike (p.sh. d\u00ebnimi i veprimtaris\u00eb agresive). Shteti (subjekt i s\u00eb Drejt\u00ebs Nd\u00ebrkomb\u00ebtare Publike), vepron n\u00eb ambientin nd\u00ebrkomb\u00ebtar t\u00eb cilin e p\u00ebrb\u00ebn t\u00ebr\u00ebsia eraporteve nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb shteteve dhe t\u00eb subjekteve e t\u00eb faktor\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb politik\u00eb. Mir\u00ebpo ambienti i till\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtar, ose bashk\u00ebsia nd\u00ebrkomb\u00ebtare, i krijon edhe ligjshm\u00ebrit\u00eb e veta objektive t\u00eb zhvillimit. Hulumtimin e tyre e ka p\u00ebr detyr\u00eb Shkenca mbi Marr\u00ebdh\u00ebniet Nd\u00ebrkomb\u00ebtare Politike ose edhe Politika Nd\u00ebrkomb\u00ebtare.<\/p>\n

\u00cbsht\u00eb me r\u00ebnd\u00ebsi seanaliza e ligjshm\u00ebrive objektive q\u00eb ndikojn\u00eb n\u00eb zhvillimin e bashk\u00ebsis\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtare indihmon ndri\u00e7imit t\u00eb faktor\u00ebve q\u00eb ndikojn\u00eb n\u00eb veprimin e shteteve dhe anasjelltas, analiza emotiveve dhe faktor\u00ebve t\u00eb veprimit t\u00eb caktuar t\u00eb shteteve, subjekteve individuale, i ndihmon perceptimit m\u00eb t\u00eb drejt\u00eb t\u00eb t\u00ebr\u00ebsis\u00eb s\u00eb bashk\u00ebsis\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtare. Shteti \u00ebsht\u00eb subjekt m\u00eb ir\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm edhe i Politik\u00ebs Nd\u00ebrkomb\u00ebtare, por nuk \u00ebsht\u00eb i vet\u00ebm dhe as unik. N\u00eb rrethanate ndryshuara t\u00eb Evrop\u00ebs, megjithat\u00eb duhet pritur ta vazhdoj\u00eb rolin e vet si t\u00eb till\u00eb, ndon\u00ebsemund t\u00eb pritet (n\u00eb kushtet e Evrop\u00ebs s\u00eb Bashkuar) edhe folklorizimi i k\u00ebtij roli (t\u00eb shteteve t\u00ebvogla). Shteti n\u00eb funksion t\u00eb kombit Bot\u00ebkuptimi se vet\u00ebm shtetet (subjektet nd\u00ebrkomb\u00ebtare) mund t\u00eb b\u00ebjn\u00eb politik\u00eb, dhe se nuk ka politik\u00eb jasht\u00eb tyre, mb\u00ebshtetet n\u00eb kuptimin hegelian t\u00eb shtetit si nj\u00eb e mir\u00eb supreme, oseedhe si nj\u00eb inkarnacion organizativ i shoq\u00ebris\u00eb. Politikisht, kjo do t\u00eb thot\u00eb se shteti ndodhet n\u00eb “funksion t\u00eb plot\u00ebsimit t\u00eb nevojave t\u00eb qytetar\u00ebve<\/em>” (shih Joseph Frankel, The Making ofForegn Policy, Oxford University Press, London, 1967, f. 55<\/em>).<\/p>\n

Nisur nga nj\u00eb aspekt idealist, v\u00ebrtet\u00eb do t\u00eb duhej t\u00eb ishte ashtu. Si\u00e7 do t\u00eb thoshte Frankeli, njer\u00ebzit “e shpik\u00ebn” shtetin p\u00ebr t’i plot\u00ebsuar nevojat e veta<\/strong>. Dhe shtetet r\u00ebndom, s\u00eb paku ato regjime q\u00eb e g\u00ebzojn\u00eb legjitimitetin e pjes\u00ebs m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb popullsis\u00eb, p\u00ebrpiqen t’i plot\u00ebsojn\u00eb nevojat elementare t\u00eb popullsis\u00eb. Mir\u00ebpo problemi n\u00eb nivel teorik paraqitet s\u00eb bashku me pyetjen se \u00e7ka konsiderohet nevoj\u00eb elementare n\u00eb koh\u00ebn e dh\u00ebn\u00eb dhe \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb plot\u00ebsimi i tyre n\u00eb raport me mund\u00ebsit\u00eb ekzistuese t\u00eb shtetit? Nga ky aspekt edhe Frankeli detyrohet t\u00eb konstatoj\u00eb se “shtetet mbeten rojtar\u00eb t\u00eb kulturave nacionale, por tani jan\u00eb t\u00eb paafta t\u00eb ofrojn\u00eb siguri, dhe n\u00eb shumic\u00ebn e rasteve nuk mund ta sigurojn\u00eb mir\u00ebqenien ekonomike<\/em>” (vep.cit, f. e nj\u00ebjt\u00eb<\/em>).<\/p>\n

Nd\u00ebrkaq teorik\u00eb t\u00eb tjer\u00eb e v\u00ebn\u00eb seriozisht n\u00eb pyetje edhe funksionin e mbrojtjes s\u00eb vlerave kulturore (p.sh. nga imperializmi kulturor) por jo edhe nga aspekti parimor, nga i cili zhvillohet kjo analiz\u00eb. Ng aky aspekt, Xhon St\u00ebsinger (John G. Stoessinger) e b\u00ebn identifikimin e plot\u00eb t\u00eb shtetit me kombin: “Bota jon\u00eb<\/em>, – shkruan ai, – \u00ebsht\u00eb e p\u00ebrb\u00ebr\u00eb prej m\u00eb tep\u00ebr se 100 shteteve-kombe<\/em>“. Nd\u00ebrkaq, “…ajo q\u00eb n\u00eb koh\u00ebn ton\u00eb e p\u00ebrb\u00ebn kombin mund t\u00eb cil\u00ebsohet si vijon: e para, dhe m\u00eb e qen\u00ebsishmja, kombi \u00ebsht\u00eb nj\u00ebsi sovrane politike; e dyta, \u00ebsht\u00eb populli, i cili, meq\u00eb disponon me nj\u00eb identitet t\u00eb theksuar kolektiv, t\u00eb krijuar me p\u00ebrfytyrimin e p\u00ebrbashk\u00ebt mbi t\u00eb kaluar\u00ebn dhe t\u00eb ardhmen e vet, e p\u00ebrjeton nj\u00eb shkall\u00eb m\u00eb t\u00eb lart\u00eb ose m\u00eb t\u00eb ul\u00ebt t\u00eb nacionalizmit. Dhe m\u00eb n\u00eb fund, kombi \u00ebsht\u00eb popullsi e cila e banon nj\u00eb territor t\u00eb caktuar, e njeh qeverin\u00eb e p\u00ebrbashk\u00ebt, dhe zakonisht, ndon\u00ebse jo gjithmon\u00eb, e ka nj\u00eb gjuh\u00eb dhe nj\u00eb kultur\u00eb<\/em>” (shih J.G.Stoessinger, The Might of Nations, Random House, N.Y. 1967, f. 7-8<\/em>).<\/p>\n

Kombi, sipas k\u00ebtijbot\u00ebkuptimi, \u00ebsht\u00eb popullsi e mish\u00ebruar me shtetin dhe jo kategori historike dhe as instrumenti klas\u00ebs. Ato (kombet) jan\u00eb vet\u00ebm abstraksione q\u00eb synohen p\u00ebrmes nacionalizmit t\u00eb kuptuar sitendenc\u00eb e vazhdueshme e emancipimit. Nd\u00ebrsa vet\u00eb emancipimi nuk \u00ebsht\u00eb tjet\u00ebr pos “forc\u00eb kohezive” kund\u00ebr dominacionit t\u00eb huaj ose edhe “forc\u00eb l\u00ebviz\u00ebse” p\u00ebr emancipimin dhepavar\u00ebsimin e kombeve (shih vep.cit. f. 83-89). N\u00eb identifikimin e kombit me shtetin edhe m\u00eb i p\u00ebrcaktuar \u00ebsht\u00eb teoriku zulm\u00ebmadh amerikan Hans J. Morgenthao<\/strong>, … (nuk kishte m\u00eb shum\u00eb tekst t\u00eb publikuar aty, por libri i plot\u00eb duket ser shfaqet me imazhe n\u00eb nj\u00eb aplikacion n\u00eb lidhjen e m\u00ebposhtme<\/em>)<\/p>\n

Marr\u00eb nga: https:\/\/www.slideshare.net\/madopol\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare<\/a><\/p><\/blockquote>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mr. Ukshin HOTI – FILOZOFIA POLITIKE E \u00c7\u00cbSHTJES SHQIPTARE Zgjodhi dhe redaktoi: Bislim Elshani Recenzent\u00eb: Shaban Sinani, Moikom Zeqo Kopertina: Lisian Zoto Korrektura: Flora Hasani Botimi i k\u00ebsaj vepre u realizua me p\u00ebrkujdesjen dhe bashk\u00ebpunimin e \u201eZ\u00ebrit t\u00eb Kosov\u00ebs\u201c, Zvic\u00ebr Sht\u00ebpia botuese ROZAFA, Tiran\u00eb U shtyp n\u00eb Tipografin\u00eb Ushtarake Tiran\u00eb, 1995 N\u00eb vend t\u00eb parath\u00ebnies […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":45715,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2,4],"tags":[],"class_list":["post-45714","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","category-artikuj","category-histori"],"yoast_head":"\nMr. Ukshin HOTI - FILOZOFIA POLITIKE E \u00c7\u00cbSHTJES SHQIPTARE - FJALA e LIR\u00cb<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Mr. Ukshin HOTI - FILOZOFIA POLITIKE E \u00c7\u00cbSHTJES SHQIPTARE - FJALA e LIR\u00cb\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Mr. Ukshin HOTI – FILOZOFIA POLITIKE E \u00c7\u00cbSHTJES SHQIPTARE Zgjodhi dhe redaktoi: Bislim Elshani Recenzent\u00eb: Shaban Sinani, Moikom Zeqo Kopertina: Lisian Zoto Korrektura: Flora Hasani Botimi i k\u00ebsaj vepre u realizua me p\u00ebrkujdesjen dhe bashk\u00ebpunimin e \u201eZ\u00ebrit t\u00eb Kosov\u00ebs\u201c, Zvic\u00ebr Sht\u00ebpia botuese ROZAFA, Tiran\u00eb U shtyp n\u00eb Tipografin\u00eb Ushtarake Tiran\u00eb, 1995 N\u00eb vend t\u00eb parath\u00ebnies […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"FJALA e LIR\u00cb\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/facebook.com\/fjala.info\/\" \/>\n<meta property=\"article:author\" content=\"https:\/\/facebook.com\/shkoder.net\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2019-10-09T00:09:42+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2019-10-10T08:01:09+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/ukshin_hoti-filozofia_politike_e_ceshtjes_shqiptare.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"600\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"388\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@https:\/\/twitter.com\/acokaj\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@acokaj\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"82 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/9c9fccf4f6449d25e258607d9b4275cb\"},\"headline\":\"Mr. Ukshin HOTI – FILOZOFIA POLITIKE E \u00c7\u00cbSHTJES SHQIPTARE\",\"datePublished\":\"2019-10-09T00:09:42+00:00\",\"dateModified\":\"2019-10-10T08:01:09+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\\\/\"},\"wordCount\":16497,\"commentCount\":1,\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/10\\\/ukshin_hoti-filozofia_politike_e_ceshtjes_shqiptare.jpg\",\"articleSection\":[\"Artikuj\",\"Histori\"],\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\\\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\\\/\",\"name\":\"Mr. Ukshin HOTI - FILOZOFIA POLITIKE E \u00c7\u00cbSHTJES SHQIPTARE - FJALA e LIR\u00cb\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/10\\\/ukshin_hoti-filozofia_politike_e_ceshtjes_shqiptare.jpg\",\"datePublished\":\"2019-10-09T00:09:42+00:00\",\"dateModified\":\"2019-10-10T08:01:09+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/9c9fccf4f6449d25e258607d9b4275cb\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/10\\\/ukshin_hoti-filozofia_politike_e_ceshtjes_shqiptare.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/10\\\/ukshin_hoti-filozofia_politike_e_ceshtjes_shqiptare.jpg\",\"width\":600,\"height\":388,\"caption\":\"Ukshin Hoti - Filozofia politike e \u00e7\u00ebshtjes shqiptare\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Mr. Ukshin HOTI – FILOZOFIA POLITIKE E \u00c7\u00cbSHTJES SHQIPTARE\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/\",\"name\":\"FJALA e LIR\u00cb\",\"description\":\""E para ishte fjala..." - n\u00eb Shkoder.net\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jehonashqiptare.al\\\/fjala\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/9c9fccf4f6449d25e258607d9b4275cb\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/be103c95acc3db7547b619bb966688693542eac057aaed7ec4502234d461b6e3?s=96&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/be103c95acc3db7547b619bb966688693542eac057aaed7ec4502234d461b6e3?s=96&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/be103c95acc3db7547b619bb966688693542eac057aaed7ec4502234d461b6e3?s=96&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"description\":\"Arben \u00c7okaj - M\u00ebsues Fizike & Informatike :: Gazetar & Analist i pavarur :: Autor librash :: Ueb- & Grafik dizajner\",\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/fjala.info\\\/\",\"https:\\\/\\\/facebook.com\\\/shkoder.net\\\/\",\"https:\\\/\\\/linkedin.com\\\/in\\\/acokaj\\\/\",\"https:\\\/\\\/x.com\\\/https:\\\/\\\/twitter.com\\\/acokaj\",\"https:\\\/\\\/youtube.com\\\/channel\\\/UCWHTIr21i1vLKsLzVv1TM-w\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Mr. Ukshin HOTI - FILOZOFIA POLITIKE E \u00c7\u00cbSHTJES SHQIPTARE - FJALA e LIR\u00cb","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Mr. Ukshin HOTI - FILOZOFIA POLITIKE E \u00c7\u00cbSHTJES SHQIPTARE - FJALA e LIR\u00cb","og_description":"Mr. Ukshin HOTI – FILOZOFIA POLITIKE E \u00c7\u00cbSHTJES SHQIPTARE Zgjodhi dhe redaktoi: Bislim Elshani Recenzent\u00eb: Shaban Sinani, Moikom Zeqo Kopertina: Lisian Zoto Korrektura: Flora Hasani Botimi i k\u00ebsaj vepre u realizua me p\u00ebrkujdesjen dhe bashk\u00ebpunimin e \u201eZ\u00ebrit t\u00eb Kosov\u00ebs\u201c, Zvic\u00ebr Sht\u00ebpia botuese ROZAFA, Tiran\u00eb U shtyp n\u00eb Tipografin\u00eb Ushtarake Tiran\u00eb, 1995 N\u00eb vend t\u00eb parath\u00ebnies […]","og_url":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\/","og_site_name":"FJALA e LIR\u00cb","article_publisher":"https:\/\/facebook.com\/fjala.info\/","article_author":"https:\/\/facebook.com\/shkoder.net\/","article_published_time":"2019-10-09T00:09:42+00:00","article_modified_time":"2019-10-10T08:01:09+00:00","og_image":[{"width":600,"height":388,"url":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/ukshin_hoti-filozofia_politike_e_ceshtjes_shqiptare.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@https:\/\/twitter.com\/acokaj","twitter_site":"@acokaj","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"82 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\/"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/#\/schema\/person\/9c9fccf4f6449d25e258607d9b4275cb"},"headline":"Mr. Ukshin HOTI – FILOZOFIA POLITIKE E \u00c7\u00cbSHTJES SHQIPTARE","datePublished":"2019-10-09T00:09:42+00:00","dateModified":"2019-10-10T08:01:09+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\/"},"wordCount":16497,"commentCount":1,"image":{"@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/ukshin_hoti-filozofia_politike_e_ceshtjes_shqiptare.jpg","articleSection":["Artikuj","Histori"],"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\/","url":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\/","name":"Mr. Ukshin HOTI - FILOZOFIA POLITIKE E \u00c7\u00cbSHTJES SHQIPTARE - FJALA e LIR\u00cb","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/ukshin_hoti-filozofia_politike_e_ceshtjes_shqiptare.jpg","datePublished":"2019-10-09T00:09:42+00:00","dateModified":"2019-10-10T08:01:09+00:00","author":{"@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/#\/schema\/person\/9c9fccf4f6449d25e258607d9b4275cb"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\/#primaryimage","url":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/ukshin_hoti-filozofia_politike_e_ceshtjes_shqiptare.jpg","contentUrl":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/ukshin_hoti-filozofia_politike_e_ceshtjes_shqiptare.jpg","width":600,"height":388,"caption":"Ukshin Hoti - Filozofia politike e \u00e7\u00ebshtjes shqiptare"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/mr-ukshin-hoti-filozofia-politike-e-ceshtjes-shqiptare\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Mr. Ukshin HOTI – FILOZOFIA POLITIKE E \u00c7\u00cbSHTJES SHQIPTARE"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/#website","url":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/","name":"FJALA e LIR\u00cb","description":""E para ishte fjala..." - n\u00eb Shkoder.net","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/#\/schema\/person\/9c9fccf4f6449d25e258607d9b4275cb","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/be103c95acc3db7547b619bb966688693542eac057aaed7ec4502234d461b6e3?s=96&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/be103c95acc3db7547b619bb966688693542eac057aaed7ec4502234d461b6e3?s=96&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/be103c95acc3db7547b619bb966688693542eac057aaed7ec4502234d461b6e3?s=96&r=g","caption":"admin"},"description":"Arben \u00c7okaj - M\u00ebsues Fizike & Informatike :: Gazetar & Analist i pavarur :: Autor librash :: Ueb- & Grafik dizajner","sameAs":["https:\/\/fjala.info\/","https:\/\/facebook.com\/shkoder.net\/","https:\/\/linkedin.com\/in\/acokaj\/","https:\/\/x.com\/https:\/\/twitter.com\/acokaj","https:\/\/youtube.com\/channel\/UCWHTIr21i1vLKsLzVv1TM-w"]}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/45714","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=45714"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/45714\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-json\/wp\/v2\/media\/45715"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=45714"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=45714"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jehonashqiptare.al\/fjala\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=45714"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}